Follow by Email

Tuesday, April 24, 2018

सतत कार्यरत : कुमुदिनी देशपांडे


कुमुदिनी देशपांडे ह्या माझ्या सासूबाई . आज ९० व्या वर्षीही त्यांचा उत्साह 
खूप दांडगा आहे. तेच त्यांच्यापासून शिकण्यासारखे आहे. त्यांचे आयुष्य म्हणजे एक समृद्ध जीवन. त्यांचं बालपण पुण्यात गेलं . त्यामुळे त्या थोड्याशा “ पुणेकर” आहेत, असा आमचा सुरुवातीचा समज. बाकीचं आयुष्य मराठ्वाड्यात गेलेलं असल्यामुळे त्यांच्यात ‘ पुणेरी- मराठवाडी’ संगम दिसून येतो. त्यांच्या स्वयंपाकाला ‘पुणेरी’ गोड चव आहे तसेच ‘ मराठवाडी ‘ तिखटपणा नाही.
मी त्यांचा जावई असल्यामुळे माझे कौतुकच जास्त व बडदास्त खास मराठवाडी 
.हेच तर आमच्या सासू- जावई नात्याचे वैशिष्ट्य.
त्यांच्या घरातील हसत्या-खेळत्या वातावरणात मी तसा गंभीर असे. मी कमी बोलतो असा त्यांच्या घरातील सर्वांचा एक गोड समज होता.  सुरुवातीचे  दिवस तसेच असतात. जसाजसा सहवास वाढत गेला , तसातसा कौटुंबिक जिव्हाळा वाढत गेला , येणे-जाणे वाढत गेले . एकमेकांच्या सुख -दु:खात आम्ही सहभागी होत गेलो. निमित्ताने एकत्र येत गेलो आणि मला त्यांचे ‘सासू’ असूनही “आई” सारखे प्रेम मिळाले.
‘ मुलगी शिकली , प्रगती झाली’ , ही सरकारी जाहिरात मी जेंव्हा जेंव्हा पहातो 

तेंव्हा तेंव्हा मला त्यांची आठवण होते . जाहिरातीतील हे विधान तंतोतंत खरं 

आहे. स्वातंत्र्यापूर्वीच्या अतिशय कठीण अशा काळात स्त्री शिक्षण असे नव्हतेच, पुण्याच्या नाना सावळेकरांनी त्यांच्या शांतेला ( त्यांचे माहेरचे नांव ) आणि इतर मुलीना शिक्षण दिले . आज त्याच शांतेच्या तीन मुली उच्चविद्याविभूषित झाल्या आहेत . एव्हढेच नव्हे तर त्यांच्या नातीसुद्धा उच्च विद्याविभूषित आहेत व महत्वाच्या पदावर समर्थपणे काम करीत आहेत . 

मराठवाड्यात तर स्त्री शिक्षण फारसे पुढे गेले नव्हते. ७०-८० वर्षापूर्वी लग्नानंतर 

कुमुदिनी देशपांडे ह्यांनी S.Sc. आणि Teacher's Training Course पूर्ण केला.शिक्षिकेची नोकरी केली. एखाद्या शाळेमध्ये जेव्हा आपण जातो तेव्हा ती शाळा म्हणजे एक इमारत नसते. ते एक ज्ञान मंदिर असते. त्या ज्ञान मंदिरात ज्ञान साधनेसाठी येणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या जीवनात बदल घडवून आणण्याचे काम करणारा शिक्षक हा एक दैदिप्यमान माणसांच्या पुंजक्यातील महत्वाचा घटक असतो . त्यांचे अनेक विद्यार्थी आज विविध क्षेत्रात चमकत आहेत आणि आपल्या बाईना मात्र विसरलेले नाहीत. ते त्यांना आवर्जून भेटत असतात. कारण त्यांनी त्यांच्या आयुष्याला वेगळे वळण दिले आहे .
कुमुदिनी देशपांडे ह्या सरस्वती भुवन शिक्षण संस्थेच्या शाळेतील प्रसिद्ध 
शिक्षिका. समाजकार्याचे भान असलेल्या. त्यांनी  मराठवाडा विकास आंदोलनात सक्रीय भाग घेतला होता. १९८६ साली शाळेतून निवृत्त झाल्यावर त्यांनी पुन्हा 
नव्याने सुरुवात केली आणि आपल्या घरातच किलबिल बालक मंदिर सुरु केले. हे लहानसे रोपटे वेगाने मोठे झाले आणि त्याचे रुपांतर ‘अनंत भालेराव विद्या मंदिर’ ह्या प्रसिद्ध शाळेत झाले आहे.
शिक्षिका म्हणून निवृत्त झाल्यानंतर त्या नव्या उत्साहाने कामाला लागल्या . असे जेष्ठ नागरिक फार थोडे असतात. त्यांचा लोकसंग्रह खूप दांडगा आहे. 
त्यांच्यातील नवे नवे प्रयोग करण्याची जिद्द खूप कांही सांगून जाते .  
सतत स्वतःला कामात गुंतवून ठेवणारी वृत्ती असल्यामुळे जेष्ठ नागरिक 
संघाच्या कामात सहभागी होऊन त्यांनी विविध कार्यक्रम राबविले आणि हे सर्व चालू असतानाच आपले जीवानुभव सांगणारे लेखन चालू ठेवले आहे . समृद्ध 
जीवनानुभव असल्यामुळे मराठी वर्तमानपत्रातून विविध विषयावर सातत्याने सदर लेखन केले आणि त्या  लिहितालिहिता कथाकार झाल्या. त्यांना माणसे वाचतां येतात, हे त्यांच्या कथेतील पात्रावरून दिसून येते . ती माणसे आजूबाजूची असतात , त्यांची सुखदु:खे त्यांनी जाणून घेतलेली असतात. त्यांच्या ह्या कथा विविध मासिकातून प्रसिद्ध होऊ लागल्या. आजवर  त्या चार पुस्तकांच्या लेखिका तर झाल्याच पण औरंगाबादच्या  स्त्री लेखिकांच्या साहित्य चळवळीत त्या सक्रीय सहभाग घेत होत्या . आज ९० व्या वर्षीही त्यांच्यात तोच उत्साह दिसून येतो. सामन्यातील ‘ असामान्य ‘ असलेली माणसे फारसा गाजावाजा न करिता किती मोठी कामे करीत असतात हे त्यांनी सुरु केलेल्या अनंत विद्या मंदिर ह्या शाळेच्या जवळून जाताना मला नेहमी जाणवते.

उच्च हेतूने ध्येयस्वप्ने पहात स्वतःचे आणि इतरांचे जीवन समृद्ध करणारी ही पिढी पाहिली की आपल्या जीवनाला नवी उभारी येते. आपल्याला खूप काही शिकवीत असते . त्यांची जिद्द खूप काही सांगून जाते . त्यांच्या आयुष्याच्या गोष्टीमध्ये जगण्याचा एक मोठा चित्रपट असतो. तो आपण समजून घेतला पाहिजे . त्यांचं आयुष्य साधं नव्हतं . त्यांच्या आयुष्यात गुंते तर होतेच . वैयक्तिक अडचणी होत्या. कौटुंबिक प्रश्न होते . तरीही उत्साह आणि परिश्रम ह्याच्या जोरावर त्यांनी जे यश मिळवले , त्यातून खूप कांही शिकण्यासारखे आहे.
अलीकडेच त्यांच्या ९० व्या वाढदिवसानिमित्त त्यांच्या आठवणीचे पुस्तक “ स्मृतीची पाने चाळताना” प्रकाशित झाले आहे . त्यांना खूप काही सांगायचं असतं . समृद्ध जीवनाचे असंख्य अनुभव. पुढच्या पिढीने ते ऐकून घेऊन शिकलं पाहिजे. त्यांच्यासारखी माणसं वाचता आली पाहिजेत. त्यांच्या जीवनातून एक गोष्ट घेतली पाहिजे . ती म्हणजे आपण आपलं जीवन जगताना आपल्याबरोबरच्या इतरांची आयुष्ये सुखकर आणि समृद्ध केली पाहिजेत. त्या हाडाच्या शिक्षिका आहेत . “ स्त्री शक्तीच्या पाऊलखुणा “ हे त्यांचे चार बालनाटिका असलेले पुस्तक खूप लक्षवेधी आहे . त्यांच्या तीन मुली , दोन सुना आणि सहा नाती ह्यांच्याकडे जेव्हा मी पहातो तेव्हाच मी आवाक होतो आणि मला स्त्री शक्तीच्या पाऊलखुणा स्पष्ट दिसू लागतात ,

त्यांच्या आठवणींच्या पुस्तकात आम्ही (मुले –मुली – जावई – सुना - नाती ) त्यांच्यासंबंधी लिहिलं आहे. ह्या पुस्तकात त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचे अनेक पैलू दिसून येतात . एकच व्यक्ती कुटुंबातील प्रत्येकावर वेगवेगळा ठसा उमटवीत असते. आपली आई – सासू – आजी कशी आहे ह्याचा शोध घेताना त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचे असंख्य पैलू माझ्या समोर येतात.
त्यांची मोठी मुलगी डॉ कुंदा दंडारे लिहितात , “ आमच्या आईच्या आईपणाला तोड नाही. हे आईपण तिने फक्त पांचजणावरच शिंपडले नाही तर इतर ही अनेक जणांवर उधळून दिले”. त्या पुढे लिहितात, “ आई , हे माझे ‘ पहिले विदयापीठ ‘ आहे . खरं म्हणजे माझी आई म्हणजे एक ‘ मुक्त विदयापीठ ‘.
नीलिमा गंगाखेडकर ( कल्पना देशपांडे ) ही त्यांची दुसरी मुलगी एका शब्दात आईचे वर्णन करते . “ आभाळमाया” . 
त्यांच्याकरिता आईची दोन मोहक रूपे 
*  ध्रुव तार्यासारखे अढळ स्थान असणारी स्त्री 
फिनीक्स पक्षासारखी उंच भरारी घेण्याचे मनोबळ देणारी आई . 
त्या पुढे लिहितात. कंटाळा हा शब्द माहित नसणारी स्त्री , शांत आणि समजून घेणारी आई , निराशेचा सूर माहित नसणारी स्त्री , दांडगी श्रवणशक्ती असणारी शिक्षिका , मानसिक आधार कसा द्यावा ते शिकविणारी आई , मनाच्या स्पंदनातून ( वाचन  -मनन – चिंतन करून ) लेखनातून व्यक्त होणारी लेखिका , कथाकार आणि बालनाट्य लिहिणारी नाटककार , उत्तुंग मनोबल , दुर्दम्य आशावाद  , विलक्षण जिद्द आणि ध्येयवेडी असलेली स्त्री म्हणजे आमची आई. 
मंजिरी तुलसीदास कुंभारे ( पूनम ) ही त्यांची तिसरी मुलगी “ माझी माय सरस्वती ...” असा उल्लेख करून पुढे लिहितात , ‘ आई म्हणजे उत्साहाचा धबधबा . टापटीपपणा शिकावा तो आईकडूनच . खंबीरपणा , प्रचंड इच्छाशक्ती , न कंटाळता , न कुरकुरता , न चिडता सतत काम करीत रहाणे, हे शिकावे ते आईकडूनच . आईचे वैशिष्ट्य म्हणजे – सर्वासाठी सर्व केलं पण आपलं व्यक्तिमत्व मात्र जपलं .
विनय देशपांडे हा त्यांचा मोठा मुलगा . त्याला नेहमी ‘ आई काय म्हणाली ? ‘ , ह्या पेक्षा ‘ आई –काका काय म्हणतात ?’ असाच प्रश्न पडत असे . त्याला त्याचे आई –काका म्हणजे हायड्रोजनच्या अणूसारखे एकरूप वाटत असत. पती –पत्नीची विलक्षण एकरूपता त्याला दिसते . आई-काकाच्या प्रकृती भिन्न , प्रवृत्ती भिन्न . तरीही एकरूपता वाखाणण्यासारखी . माणूस जोडणे हा त्यांचा एक मोठा गुण. त्याला आपली आई ही विचाराने काळाच्या पुढे असणारी स्त्री वाटते.
केदार देशपांडे हा त्यांचा धाकटा मुलगा . उद्योजक आहे . तो दोन शब्दात आईचे वर्णन करतो . ‘Social Entrepreneur’ . स्वत:च्या कारखान्यात तो जपानी TPM कार्यप्रणालीचा वापर करतो . तेंव्हा त्याच्या  लक्षात येतं की ही प्रणाली तर तो आईकडूनच शिकला . मोठी मुलगी “ पहिले विदयापीठ “ असा आईचा उल्लेख करते तर धाकटा मुलगा आईला “ Management Guru “ असे मानतो. निवृत्तीनंतर सुखाने उर्वरित आयुष्य न जगता नव्या शाळेची उभारणी करणाऱ्या कुमुदिनी देशपांडे ह्या खर्या Social Entrepreneur आहेत.
त्यांचे मोठे जावई डॉ मधुकर दंडारे ह्यांना प्रश्न पडतो , “ ह्या बाईना एवढा उत्साह येतो कुठून ? “ . ते पुढे लिहितात , “ ह्या बाईना ‘ वयस्कर ‘ असे कधी मी बघितलेच नाही ‘. नाविन्याचा लोभ असणारी व मूर्तिमंत नेटकेपणा असणारी ही स्त्री म्हणजे एक वेगळे व्यक्तिमत्व आहे.
मोठी सून कीर्ति विनय देशपांडे लिहितात , “ सासू नव्हे आई “. ‘घराला घरपण कसं द्यावे’,  ह्याचे पहिले धडे मी माझ्या सासूकडूनच शिकले असे त्या आवर्जून सांगतात . सासूची सुनेला भीती न वाटणे ह्यातच त्यांचे वेगळे सासूपण त्यांना दिसून येतं.
धाकटी सून बकुळ केदार देशपांडे . त्यांचे आणि सासूच्या वयातील अंतर ४५ वर्षाचे . दोन पिढ्यांचे अंतर  असणार्या ह्या सासू – सुना . जनरेशन ग्याप. सर्वच बाबतीत . त्या सासूकडून Event Management शिकल्या . संघर्ष न करिता  संसाराची सूत्रे हातात सोपविणारी सासू त्यांना मिळाली . असे करताना त्यांनी पुन्हा स्वतःला समाजकार्यात गुंतून  घेतलं हे त्यांचे वेगळे व्यक्तिमत्व वाटते.
डॉ क्षितिजा कुलकर्णी ही त्यांची नात लिहिते , “ लहानपणी आजोळी जायचे  म्हणजे  खरं ‘व्हेकेशन ‘.  नातवंडाना असे वाटणे ह्याचे सारे क्रेडीट आजीलाच . आजीची घरासमोरील  सुंदर बाग , गुलाबाचे ताटवे, बोगन वेलीची कमान , पेरूचे झाड , प्राजक्ताचा सडा ... असं त्या तिथे पलीकडे .... असलेलं सुंदर घर आजही वाकुल्या दाखवीत बोलवीत असतं .ते आजही स्वप्नघर आहे . ही नात पुढे लिहिते की आजीचा निवृत्ती नंतरचा उत्साह पाहिलाकी आम्ही नातवंडे अचंबित होतो. माझी आजी म्हणजे आम्हा आजच्या स्त्रियासाठी रोल मॉडेल आहे . स्त्री स्वातंत्र्याचे बाळकडू पाजणारी माझी आजी असा विशेष उल्लेख क्षितिजा करते .
पल्लवी गणेश देशपांडे ही डोंबिवलीला वास्तव्य करणारी नात लिहिते ..’ माझी आजी म्हणजे माझी प्रेरणा “ . आजीचा उत्साह दांडगा आहेच. प्रेमळ , लाघवी , व्यवस्थितपणा , नीटनेटकेपणा  ह्या सर्वांचे संस्कार न कळत करणारी आजी म्हणजे आमचे खरे प्रेरणास्थान .आम्ही सामाजिक बांधिलकीचे धडे नकळत शिकलो  ते आजीकडूनच. आधुनिक विचारसरणी आणि परंपरा ह्यांची उत्तम सांगड घालणारी ही वेगळी स्त्री .
फ्लोरिडा हून ऋतुगंधा हृषीकेश नूलकर लिहिते की तिला कायम आठवते ते उन्हाळ्याच्या सुट्टीतील आजोळी जाण्याची गंमत . सकाळी परडीभर फुले गोळा करणे , आजीने केलेली साबूदाणा खिचडी खाणे वगैरे . आजही आजीसारखी पुरणपोळी करता येत नाही ह्याचे तिला वाईट वाटते . आजीचे “ किलबिल” बालक मंदिर तिला नेहमी आठवते . जेव्हा मी माझ्या मुलांना डेकेअर मध्ये सोडायला जाते तेव्हा मला आठवते ते आजीचे किलबिल बालक मंदिर . माहेरी आलेल्या मुलीपेक्षा नातीचेच जास्त लाड  करणारी आजी ! एक उत्साह मूर्ती !

सोहम विनय देशपांडे लिहितो , “  I am sure every grandmother loves 
her grandchildren but my Aaji is on a whole different level because her love for her family will always be measured as an  infinite even by the measurement which is used to measure the area of the universe.”
अनुप्रिता भाले त्यांच्या सहवासात आली ती डीटीपीचे काम करून देणारी संगणक सहाय्यक म्हणून . ती म्हणते , ' नाते माझे व आजीचे' -  ते कायम बहरत राहील. कारण आजीच्या स्वभावातील आपलेपणा , प्रेम आणि माणसं जोडण्याची कला मला त्यांच्या जवळ नेते . 
अशा ह्या नव्वद वर्षाच्या कुमुदिनी देशपांडे . त्यांच्याबद्दल आमची एकच तक्रार आहे . त्या स्वतः वयस्कर कधीच होत नाहीत आणि आम्हा सर्वाना होऊ देत 
नाहीत . त्यांचा उत्साह पाहून आम्ही वयस्कर होऊ शकत नाहीत हेच खरं !
त्यांच्याकडे पाहिलं की खालील काव्यपंक्ती आठवतात .....

What you are is God’s gift to you.

What you are going to make of yourself

Is your gift to God !

'स्मृतीची पाने चाळताना'  आणि 'स्त्री शक्तीच्या पाऊलखुणा' ह्या कुमुदिनी देशपांडे ह्यांच्या दोन पुस्तकांचे प्रकाशन जयदेव डोळे आणि रामकृष्ण जोशी  करीत असताना .



   

ओवी:मराठी नाटक




' ओवी ' नांव काव्यमय . नाटक मात्र भयनाट्य . पूर्वार्धात डोकं दुखू लागतं . विकृती आणि भय ह्यावर आधारलेलं नाटक डोकं सुन्न करू लागतं . फार वर्षापूर्वी विजय तेंडुलकरांच्या ' गिधाडे ' ह्या नाटकामुळे असाच सुन्न झालो होतो . विकृत वासनेला जे बळी पडतात त्यांच्यात एक प्रकारचे भय निर्माण होतं . ओवी ह्या मुलीवर असे संकट कोवळ्या वयात येते . त्यातून ती भयग्रस्त अवस्थेत जीवन जगते . भयातून भुताटकीचा अनुभव घेऊ लागते . व्हर्च्युअल वर्ल्ड आणि रिअल वर्ल्ड ह्यांच्यातील फरकच तिला जाणवत नाही . लहान वयात झालेला मानसिक रोग तिचा पाठलाग करतो .अनाथाश्रमातील ह्या मुलीला रिअल वर्ल्ड मध्ये आणण्यासाठी तेथील संचालिका डॉक्टरच्या मदतीने जे प्रयत्न करते ते पाहिले म्हणजे माणुसकीचा झरा किती महत्वाचा आहे, हेच नाटककाराने उभे केलेलं नाट्य . डोक्याला त्रासदायक वाटलं तरी एकदा तरी अनुभवण्यासारखं हे महानाट्य . एक दर्जेदार निर्मिती . ह्यातील नेपथ्य , प्रकाशयोजना , ट्रिक सीन्स अफलातून . कलाकार जीव तोडून काम करताना किती मानसिक त्रास सहन करीत त्या भूमिका वठवीत असतील व जगत असतील ह्या कल्पनेनेच आपण आवाक होतो . उत्तरार्ध खूप काही देऊन जातो . असा हा एक आगळा वेगळा नाट्यप्रयोग . एकदा बघाच .

मदनलाल धिंग्रा आणि स्वा. सावरकर : मैत्री



इंडिया हाउस , लंडन : स्वा. सावरकर आणि त्यांचे सहकारी - मदनलाल धिंग्रा , वर्मा , सेनापती बापट , अय्यर
आज मुक्ता बर्वे ह्यांनी सादर केलेलं' चॅलेंज ' हे नाटक पाहिलं . क्रांतिकारक मदनलाल धिंग्रा आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकर ह्यांच्या मैत्रीचे दिवस लंडनमधील इंडिया हाऊसमध्ये कसे होते , ह्यावर आधारित हे नाटक आहे . ह्या भारतीय विद्यार्थ्यांनी भारतीय स्वातंत्र्याची पहिली क्रांतिकारक चळवळ येथे सुरु केली .त्यांच्याबरोबर सेनापती बापट , कृष्णा वर्मा , एम आर टी आचार्य हे क्रांतिकारक होते . त्यांच्या चळवळीचे चित्रण आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचे विविध पैलू ह्या नाटकातून आपल्यासमोर उभे रहातात . मदनलाल धिंग्रा ह्यांनी करझन वायलीचा वध कसा केला आणि तात्याराव सावरकर आणि धिंग्रा ह्यांनी हे कसे घडवून आणले आणि इंग्रजी साम्राज्याला कसा दणका बसला, ह्या घटनेवर आधारलेलं हे नाटक तो काळ जसाच्या तसा उभे करते .
 इंडिया हाऊसचे नेपथ्य एकदम सुरेख . करझन वायली ह्यांची मुलगी मदनलाल धिंग्रा ह्यांच्या प्रेमात पडलेली असते आणि ती त्यांना भेटायला इंडिया हाऊसवर नेहमी येते त्यामुळे इतर क्रांतीकारकांना धिंग्रा ह्यांच्याबद्दल नेहमी शंका येते . पण सावरकर आणि धिंग्रा ह्यांचे वेगळेच नाते असते . धिंग्रावर सावरकरांचा प्रचंड विश्वास असतो आणि धिंग्रा सावरकरांच्या नेतृत्वावर आणि व्यक्तिमत्वावर भाळलेला असतो आणि त्यांच्या शब्दाबाहेर जात नाही . नाटकातून ह्या दोघांचे अतूट नाते जसे पुढे येते तसेच धिंग्रा आणि करझन वायलीच्या मुलीचे प्रेम ह्यातील नाट्य लक्ष वेधते . ही फारशी माहित नसलेली उपकथा .
क्रांतिकारकांचे काम करणारे सर्वच कलाकार कायम लक्षात राहतील इतका सुंदर अभिनय करतात . निखिल राऊत ह्यांनी सावरकरांचे काम केलेलं असून लेखक , दिग्दर्शक , वेशभूषा आणि मदनलाल धिंग्रा ह्यांची भूमिका करणारे दिगपाल लांजेकर सबकुछ आहेत . एक लक्षवेधी प्रयोग .
अलीकडे सोशल मीडियावर अतिशय गलिच्छ भाषेत सावरकरांवर लिहिले जाते . त्यांच्या सर्वच विचारांशी सहमत होणे शक्य नसलेतरी त्यांची प्रखर राष्ट्रनिष्ठा आणि स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी त्यांनी केलेले क्रांतिकार्य अनमोल आहे . त्यांचा स्वातंत्र्य चळवळीतील सहभाग खूप महत्वाचा आहे .
मुक्ता बर्वे ह्यांनी मराठी रंगभूमीवर हा देखणा प्रयोग सादर करून क्रांतिकारकांच्या जीवनाची ओळख करून दिली असून त्यांच्या जीवनातील नाट्य उभे केले आहे . अभिनंदन ! हा प्रयोग अवश्य पहा . रंगभूमीवर दिसणारे १९०२ चे लंडनचे इंडिया हाऊस आणि क्रांतिकारकांचे ते दिवस खूप काही सांगून जातात . अवश्य बघा .असा हा एक सुंदर नाट्यानुभव .



नेपथ्य : इंडिया हाउस 

Saturday, October 7, 2017

न्यूटन



‘न्यूटन’ हा अमित मसुरकर ह्यांचा चित्रपट गाजतो आहे. ४० आंतरराष्ट्रीय चित्रपट प्रदर्शनात तो दाखविण्यात आला असून बर्लिनच्या प्रदर्शनात त्याला पारितोषिक मिळाले आहे .काल मी हा चित्रपट पाहिला तेव्हा ३०- ४० प्रेक्षक ही चित्रपटगृहात नव्हते ,
नक्षलवादी दशहतवाद ,छत्तीसगढच्या दाट जंगलातील आदिवासी लोकांचे जीवन , भयानक गरिबी , जुलूमजबरदस्ती ,  दशहतीमुळे सर्वत्र असलेले भीतीचे वातावरण , कायद्याचे नसलेले राज्य , नागरी सुविधांचा अभाव , त्यात आलेल्या निवडणुका , बुथवर जाण्यास  कोणीही तयार नाही अशी भितीजन्य परिस्थिती. असे असताना एक नितीमत्तेची चाड असणारा न्यूटनसारखा एक निवडणूक अधिकारी प्रयत्नांची पराकाष्टा करीत असतो.  त्याची ही गोष्ट .विषय वेगळा . नट नवे . आपल्या नागरी जीवनाची आणि लोकशाही व्यवस्थेची एक शोकांतिका . अशा निराशाजनक समाजव्यवस्थेत लोकशाही वाचविण्यासाठी घेण्यात येत असलेल्या निवडणुका . नेते , मोर्चे , घोषणाबाजी , सभा , मिडिया , निवडणूक अधिकाऱ्यांची परीक्षा हे सर्व काही आपण चित्रपटात पहात जातो. फारसे संवाद नाहीत . जे दाखविलं जातं ते खूप बोलकं असतं . अंतर्मुख करायला लावणारं . चित्रपट तसा खूप बोलका आहे . उत्तम चित्रण , सुरेख अभिनय. नर्म विनोद . मग दिग्दर्शक कुठे कमी पडलाय ? कथा कुठे कमी वाटतेय ? चित्रपट का परिणाम करीत नाही ? मला का आवडला नाही ?
नक्षलवाद म्हंटलं की पहिल्यांदा आठवतो तो महाराष्ट्रातील गडचिरोली जिल्हा . विदर्भ – तेलंगाना सीमाभाग . नक्षलवाद्यांनी माजवलेले थैमान . हिंसा . दशहत . आदिवासी लोकांचे हाल . ह्या भागात ड्युटीवर जाण्यास पोलीस आणि पोलीस अधिकारी धजत नसत . मंत्री – गृहमंत्री जे पोलीस अधिकारी त्यांच्या मर्जीत नाहीत त्यांना शिक्षा म्हणून ह्या भागात ड्युटीवर पाठवित असत . अशाच एका तडफदार पोलीस अधिकार्याची एकदा भेट झाली. तेव्हा गप्पा मारताना त्यांच्या कठीण जीवनाची संपूर्ण कल्पना आली. हे सर्व  तसे “ न्यूटन"च होते . जीवावर उदार होऊन नक्षलवादाशी लढत होते. हे पोलीस अधिकारी असोत की सुरक्षादलाचे आपले सैनिक असोत. त्यांचे जगणे आपल्याला त्या दशहतवादी हिंसेपासून दूर ठेवते म्हणून आपण सुखाने जगतो. नेमक्या ह्या आणि अशा लोकांच्या विषयी आपल्या मनात थोडेसे किल्मिष निर्माण करणारा हा चित्रपट मला आवडला नाही . येथेच दिग्दर्शक कमी पडला .
कथा , कादंबरी किंवा चित्रपट ह्या कलाकृतीतून आपल्याला वास्तवता आणि कल्पनासृष्टी ह्या दोन्हींचा संगम पहायला मिळत असतो. कलाकृतीतून दिसणारी वास्तवता आपण आपल्यात आणि आपल्या आजूबाजूच्या विश्वात पहात असतो. कधीकधी ती आवडू लागते . साहित्यिक / सिने दिग्दर्शक कलाकृतीची उत्सुकता वाढविण्यासाठी वास्तवतेपासून दूर जातात . त्यांची एखाद्या विचारसरणीशी बांधिलकी असते आणि ते त्या विचारसरणीचा आधार घेऊन कलाकृती बदलून टाकतात आणि त्यांच्या कलाकृतीतून आपल्याला वेगळाच संदेश देऊ पहातात . हा चित्रपट पहाताना असं तर झालं नाही ना?,  अशी दाट शंका येऊन जाते , तेथेच खटकते . त्यामुळेच नक्षलवादी दशहतवादाशी झगडणाऱ्या सुरक्षा अधिकार्याच्या केलेल्या विपर्यस्त चित्रणामुळे हा चित्रपट चुकीच्या दिशेने गेला आहे असे मला जाणवते . ते खटकते . चित्रपट तेथेच कमी पडतो. सद्यस्थितीत तो चुकीची बाजू दाखवितो आहे , असे प्रकर्षाने जाणवते .
नक्षलवादी पार्श्वभूमीवर लिहिलेली झुम्पा लाहिरी ह्यांची “ THE LOW LAND “ ही कादंबरी आठवते . ती कादंबरी पहिल्यांदा हा विषय हाताळीत होती. ती कादंबरी आवडून गेली . ह्या चळवळी संबंधी खूप काही सांगून गेली . मसूरकरांची ही कलाकृती नक्षलवादी दशहतीशी झगडणाऱ्या सुरक्षा यंत्रणेलाच कटघरात उभी करते, अशा यंत्रणेत असतील दोन चार माणसे . पण जो मेसेज द्यायचा आहे तोच चुकीचा आहे . ते विशेष खटकते . तेथेच चित्रपट उंचावर जाऊन खाली पडतो, “ न्यूटन” खूप हवेत . ह्यात वाद नाही .  

     

Friday, September 22, 2017

Hell - Heaven by Jhumpa Lahiri

कादंबरी वाचानाकडून लघुकथा वाचनाकडे केलेला प्रवास वेगळा असतो. लघुकथा वाचायला कमी  वेळ लागतो. कादंबरीचा आकार पसरट असल्यामुळे पानांची संख्या खूप असते . धावपळीच्या जगण्यात वेळ तसा कमी असतो आणि मग वाचन टप्प्याटप्प्याने करावे लागते . त्यामुळे मला लघुकथा हा प्रकार अधिक आवडतो.  महाविद्यालयीन जीवनात आम्हाला पांच लघुकथाकार हे पुस्तक होते . त्यातील अरविंद गोखले आणि वामन चोरघडे हे दोन कथाकार त्यावेळी खूप आवडून गेले. त्यानंतर अनेक कथाकार वाचत गेलो . नंतर कादंबरी वाचनाकडेही वळलो . दीर्घकथा हा प्रकार ही वाचत गेलो. दीर्घकथा हा प्रकार कमी पसरट असल्यामुळे  तो अधिक आवडत गेला .
 झुम्पा लहिरी ही खर्या अर्थाने वैश्विक कादंबरीकार . Namesake आणि The Low Land ह्या त्यांच्या दोन प्रसिद्ध कादंबरया वाचल्या होत्या . ह्याच लेखीकेचे Hell – Heaven हे  दीर्घकथा असलेले पुस्तक किंडलवर डाऊनलोड केलं आणि एका दमात वाचून टाकलं .  Frank O’  Connor International Story Award मिळवणारी ही कथाकार तशी कादंबरीकार म्हणून खूपच प्रसिद्ध आहे. तिच्या साहित्याचा आवाका मोठा आहे . तिच्या साहित्यातून एकाचवेळी बंगाली ( भारतीय ) आणि अमेरिकन जीवनाची ओळख होते.  तिच्या कथा – कादंबर्यातून NRI आणि अमेरिकन अशी दोन्ही पात्रे भेटतात . ही कथा लेखिका एका अमेरिकेत स्थाईक झालेल्या बंगाली कुटुंबातील आहे . त्यामुळे तिला दोन्ही संस्कृतीची चांगली ओळख आहे . भारतीय कुटुंबे अमेरिकेत स्थाईक झाल्यावर त्यांची दुसरी – तिसरी पिढी एका वेगळ्या तणावात जगत असते . त्याचेच चित्रण तिच्या साहित्यातून होत राहते . तिच्या साहित्यातून आपण प. बंगाल मधील शहरातून / खेड्यातून फिरून येतो आणि अमेरिकन जीवनातील विविध रूपे पहात जातो. ह्या दोन संस्कृतीतील फरकामुळे तेथील स्थाईक झालेल्या भारतीय  कुटुंबातील ताणतणाव आपल्या लक्षात येतात. ज्यांनी अमेरिकेत स्थाईक झालेल्या भारतीय कुटुंबाना जवळून पाहिलं आहे त्यांना हे साहित्य अधिक भावतं .

अशाच एका बंगाली दाम्पत्याची उषा नावाची मुलगी ही दीर्घकथा आपल्याला सांगत जाते. आपले आई-वडील भारतीय असल्यामुळे  वर्षानुवर्षाच्या सहवासाने एकत्र राहिल्यामुळे एकमेकावर सहज प्रेम करू लागतात हे ह्या मुलीच्या फार उशिरा लक्षात येतं, लहान असताना आई – वडिलांचा दुरावा तिच्या सहज लक्षात येतो आणि आपली आई त्यांच्या घरी येणाऱ्या वडिलांच्यापेक्षा खूप लहान असणाऱ्या एका बंगाली तरुणाच्या  प्रेमात कशी पडते , हे तिला लहान असतानाच  जाणवते. त्यांची प्रेम कहाणी ती आपल्याला सांगत जाते . तिचे वडील मात्र आपण संशोधनात गर्क असल्यामुळे आपल्या पत्नीला कोणीतरी कम्प्यानियन  मिळाला म्हणून त्या तरुणाकडे पहातात असे तिला जाणवते . माणूस आणि नाती तशी अगम्य आहेत. एकांडा पुरुष असाही असतो हेच ह्या कथेत दिसून येतं . पुढे हा तरुण एका अमेरिकन मुलीबरोबर लग्न करून संसार करू लागतो . इथे आपल्याला तेथील अमेरिकन जीवनाची ओळख होत जाते आणि त्या तरुणाला पुढे घटस्फोट घेऊन वेगळे जीवन कसे जगावे लागते ते ह्या कथेत चित्रित केलं आहे . एकाच वेळी हेल आणि हेवन असा दोन्हीचा अनुभव जगताना येणे हाच ह्या कथेचा आत्मा  आहे.  कथा खूप प्रवाही आहे . अमेरिकेत राहणाऱ्या भारतीय माणसांची घुसमट सांगणारी ही कथा आहे . शेवटी हे चांगले की ते चांगले असा प्रश्न उभा करते . हा अमेरिकेत स्थाईक झालेल्या भारतीय माणसांचा शोध खूप छान घेतला आहे .  

  

Monday, September 11, 2017

THE DRAMATIC DECADE


राजकारणातील घडामोडी आपण रोज वर्तमानपत्रातून वाचत असतो . पत्रकार त्यांच्याजवळच्या पुड्या सोडतच असतात . राजकीय विश्लेषक त्यांचे अभ्यासपूर्ण लेख छापतच असतात . अग्रलेखातून प्रतिक्रिया समजतच असतात . गप्पामध्ये राजकारणावर चर्चा चालूच असते .ह्या सर्वाहून अधिक स्फोटक असते ते राजकारणातील व्यक्तींचे चरित्र - आत्मचरित्र . पी व्ही नरसिंहराव ह्यांनी Insider ही कादंबरी लिहिली पण ते त्यांचे आत्मचरित्रच अधिक आहे . संजय बारू ह्यांनी डॉ मनमोहन सिंग ह्यांच्या सहवासातील क्षण टिपताना पंतप्रधानांचे राजकीय जीवन लोकांच्या पुढे आणले . ही दोन्ही पुस्तके राजकारणाची दशा आणि दिशा समजावून सांगणारी होती . प्रणव मुखर्जी ह्यांचे ' The Dramatic Decade ' हे पुस्तक हातात पडलं आणि वाचताना तो सर्व काळ आठवू लागला . आपलं ज्ञान वर्तमानपत्रातील माहितीवरचे . ह्या व्यक्तीने तर ते राजकीय जीवन जगलेलं . स्वतःचे अस्सल अनुभव . राजकारणाची गुंतागुंत पूर्ण माहित असलेली ही व्यक्ती राजकीय गुंता कसा सोडवायचा ह्यातच तद्न्य . राजकीय शक्तिकेंद्राची एक शक्ती . राजकारणात मानलेल्या नेतृत्वाला लॉयल असणारी आणि म्हणूनच प्रभावी असणारी व्यक्ती . रूढार्थाने तळागाळातून वर आलेली लोकप्रिय राजकीय व्यक्ती नव्हे . केवळ बुद्धी सामर्थ्यावर राजकारणात स्थिर असलेली ही राजकीय व्यक्ती . आत्मचरित्रात सगळंच काही लिहायचं नसतं .त्यामुळे ते वाचताना आपणच शोधून काढायचं असतं . नेमकं काय काय झालं असेल त्यावेळी ? दिल्लीच्या राजकारणात प्रदीर्घ काळ ज्यांनी घातला आहे त्यांच्या दृष्टिकोनातून आपल्याला बघायला मिळतं . हाच मोठा वाचन अनुभव . इंदिरा गांधी ह्यांच्याबद्दल अधिकरवाणीने दुसरा कोण सांगणार ? मोरारजी - चरणसिंग - जगजीवनराम ह्या त्रिकुटातील सत्तेतील भांडणे त्यांनीच जवळून पाहिलीत . जॉर्ज फर्नांडिस आणि मधू लिमये ह्यांनी जनता प्रयोग अयशस्वी करण्यासाठी कसा हातभार लावला . राजनारायण ह्यांनी संजय गांधींच्या बरोबर कसा संपर्क साधून जनता पार्टीत खिंडार पाडले . यशवंतराव आणि शरद पवार ह्यांच्या इंदिरा विरोधी राजकारणामुळेच काँग्रेसमध्ये फूट पडण्यास वेग आला पण त्यांना दिल्ली जिंकता आली नाही . देवराज उर्स ह्यांनी इंदिरा गांधी ह्यांना दक्षिणेतून विजय मिळवून दिला आणि त्यांना वाटू लागले की आपणच खरे नेते . शेवटी त्यांना राजकारणातून संपवण्यासाठी कसे प्रयत्न करावे लागले . हे सर्व वाचताना भारतीय राजकारण कसे चालते ह्याची झलक वाचायला मिळते . ही राजकीय मंडळी छोटी वाटू लागतात . शेवटी माणूस असाच असतो . सत्तेचे राजकारण असेच असते . नरसिंहराव ह्यांची 'इनसायडर' ही कादंबरी अधिक मनोरंजक झाली आहे . ह्या आत्मचरित्रातून व्यत्तिचित्रे मात्र अधिक ठळक दिसू लागतात . त्यातील खरं - खोटं मात्र शोधनं आवश्यक आहे . कारण लिहिणार्याची दृष्टी एकांगी असू शकते .
बंगालचे राजकारण स्वातंत्र्यापूर्वीपासून असेच होते . मुस्लिम अनुनय किंवा मुस्लिम वर्चस्व ह्या भोवतीच ते फिरत होते . प्रणव मुखर्जी ह्यांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात त्यावेळच्या मुस्लिम राजकारणाचा सुंदर आढावा घेतला आहे . प्रणव मुखर्जी काँग्रेसच्या आधी बंगला काँग्रेसमध्ये होते . त्यांनी बंगालच्या राजकारणावर सविस्तर लिहिलं आहे . ते वाचलं की त्यावेळची काँग्रेस , मुस्लिम लीगचे राजकारण आणि बंगला देशची निर्मिती ह्यावर पूर्ण प्रकाश पडतो . मुस्लिम संख्या खूप अधिक असल्यामुळे ( त्यावेळी ४० % पेक्षा अधिक होती ) तेथील राजकारण कसे होते आणि आजही तसेच आहे ह्याची कल्पना येते .
सीपीएम असो का ममताचा पक्ष त्यांनी मुस्लिम अनुनय केल्यामुळेच आज ही परिस्थिती निर्माण झाली . काँग्रेसचा तर तो इतिहास होताच . काँग्रेसने मुस्लिमांचा कितीही अनुनय केला असला तरी काँग्रेसला तेव्हाही हिंदूंचा पक्ष असेच मुस्लिमांनी संबोधले .
भाजपच्या हिंदुत्ववादी राजकारणाला मुस्लिम अनुनय जबाबदार आहे . ते त्यांचे प्रतिक्रियावादी राजकारण आहे . त्यात चूक त्यांची नाही .
इतिहासकार गुहा ह्यांनी ' हिंदू पाकिस्तान ' असा नवा शब्द वापरून लोकांची दिशाभूल करून नवे राजकारण सुरु केलेले दिसते . हिंदू इंडिया / मुस्लिम इंडिया असे शब्द पूर्वी राजकारणात होतेच . ब्रिटिशांनी त्या शब्दांची पेरणी खुबीने केली होती . देशाच्या फाळणीचा इतिहास गुहा ह्यांना नीट माहित असेलच . आपले राष्ट्रपती प्रणव मुखर्जी ह्यांचे The Dramatic Decade ' हे आत्मचरित्र त्यांनी वाचले असेलच .
स्वातंत्र्यापूर्वी मुस्लिम मताला अधिक महत्व देऊन काँग्रेसने त्यावेळी बंगालमध्ये कसे राजकारण केले ह्याचा आढावा ह्या पुस्तकात दिला आहे . स्वातंत्र्यानंतरही जेथे जेथे मुस्लिम बहुसंख्या आहे (उदाहरणार्थ प बंगाल )तेथे मुस्लिमांचा अनुनय काँगेसने केला आहे . तेच सीपीएम आणि ममता दीदींच्या पक्षाने केले आहे .
आजचे' इंडिया' गुहा ह्यांना ' हिंदू पाकिस्तान' झाले आहे असे वाटते . त्याची काय कारणे आहेत हे गुहा ह्यांनी आपल्या इतिहासात शोधून काढावीत . लोकांची उगाच दिशाभूल करू नये . We must talk of only India , Not Hindu India or Muslim India or Hindu Pakistan.
प्रणव मुखर्जी ह्यांच्या आत्मचरित्रातील पुस्तकात ज्या ठिकाणी मुस्लिम बहुसंख्या आहे त्या प्रांतात राजकारणाची वळणं वेगळी असतात ह्याचा परामर्श त्यांनी घेतला . बंगाल , आसाम आणि पंजाब ह्या तीन प्रांताचा विशेष उल्लेख त्यांनी केला आहे . इंग्रजी राजवटीत प्रांतिक निवडणुका घेतल्या त्यावेळपासून त्यांनी आढावा घेतला . त्यावेळी मुस्लिम लिगचे जे राजकारण चालले होते त्या पुढे काँग्रेस Backfoot वरच होती . काँग्रेसला हिंदूंचा पक्षच मानले जात असे .
काँग्रेस मुस्लिम नेत्यांना पुढे करून इंग्रजांना आपण खरे प्रतिनिधी असे दाखविते म्हणून जिना त्यांच्या मुस्लिम लीगच्या प्रतिनिधी मंडळात एक दलित वर्गाचा प्रतिनिधी घेत असत .
त्या वेळच्या बंगालमध्ये मुस्लिम बहुसंख्य असल्यामुळेच पु .पाकिस्तानची निर्मिती झाली . एव्हढेच नव्हे तर कलकत्ता हे शहर पु .पाकिस्तानची राजधानी व्हावी ह्यासाठी मुस्लिम नेते प्रयत्नशील होते . सरतचंद्र बोस सारखे काँग्रेस नेते फझहूल गटाच्या जवळचे होते. सरदार पटेल ह्यांनी त्यांना चांगलेच फटकारले .नाहीतर कलकत्ता पु .पाकिस्तानची राजधानी झाली असती . 
बंगालची फाळणी व्हावी ह्यासाठी डॉ शामा प्रसाद मुखर्जी अनुकूल होते .कारण मुस्लिम बहुसंखेमुळे हिंदूंना सुरक्षीत वाटत नव्हते .
आजही मुस्लिम लोकसंखेमुळेच काँग्रेस किंवा ममताची टीएमसी ह्यांना मुस्लिम अनुनयामुळेच निवडणूक जिंकणे शक्य झाले आहे .सीपीएमची भूमिका तशीच आहे . 
मुस्लिम अनुनय ह्यावरच तेथील राजकारण चालते . 
शेख मुजिबर रहमान आणि बंगला देश निर्मिती ह्याचा आढावा घेताना बंगाली भाषिकांचा सबनॅशनलइझम कसा जन्माला आला ह्याचा इतिहास खूप काही सांगून जातो . 
काश्मीरचा प्रश्न अधिक गुंतागुंतीचा आहे , ते तेथील ९८ टक्के मुस्लिम संख्येमुळेच .



रस्किन बॉण्ड ......

रस्किन बॉण्ड ह्यांचे शैला सायनाकर ह्यांनी अनुवादित केलेले पुस्तक हातात घेतले आणि निखळ वाचनानुभव मिळाला. १८५७ चे इंग्रजांविरुद्धचे बंड ( युद्ध ) ह्यावरची ' कबुतरांची झेप ' ही दीर्घ कथा सर्वात उत्तम . शाम बेनेगल ह्यांनी ' जुनू ' हा चित्रपट त्यावर काढला होता . मी काही बघितला नव्हता . सुंदर असणार . कथाच सुरेख . त्या वेळच्या भारतीय मुसलमानांचे इंग्रजांविरुद्धच्या लढाईतील योगदान तसेच त्यावेळचा हिंदू - मुस्लिम सामाजिक तणाव. 
इंग्रज - युरोपिअन येथे आले . त्यांची इतर माणसे शासकीय आणि व्यापारी कामासाठी येथे स्थायिक झाली . त्यांची मानसिकता , त्यांचे कौटुंबिक प्रश्न आणि त्यांचे येथील भारतीयांशी न कळत जुळत गेलेले ऋणानुबंध ह्या साऱ्या गोष्टी ह्या लिखाणातून दिसून येतात . 


त्यांच्या दृष्टिकोनातून भारतीय समाज बघताना आपल्या समाजाचे आकलन तर होतेच पण युरोपिअन माणसांची अधिक ओळख होते. दोन - तीन संस्कृतींची सरमिसळ एकत्र पहायला मिळते . शेवटी माणूस तोच. वृत्ती त्याच. एक सुंदर वाचन अनुभव .