Follow by Email

Thursday, April 20, 2017

म्हातारपणची शोकांतिका


काही दिवसापूर्वीच Being Mortal हे अतुल गवांडे ह्यांचे ‘म्हरातारपणाचं  जगणं’ ह्या विषयावरचं पुस्तक वाचलं आणि गेले कित्येक दिवस म्हातारपण , वृद्धाश्रम , उत्तरायण ह्या विषयाचा भुंगा पाठीमागे लागला.
प्रसिद्ध कादंबरीकार पावलो कोएलहो ( Paulo Coelho ) ह्यांनी लिहिलेले आठवले ....
When I was young, I was dazzled by all things life could offer me. I thought I was capable of achieving all of them. When I got married, I had to choose just one path, because I needed to support the woman I love and my children. When I was 55 and a highly successful executive, I saw my children grown-up and leave home and I thought that from then on , everything would be a mere repetition of what I already experienced. That was when my spiritual search began. 
WHAT A TRUE PICTURE ! That is the old age . 
काही दिवसापूर्वी म्हातारपण ह्याच विषयावरचा  “ अस्तू “ हा मराठी चित्रपट पाहिला. डिसेंबर २०१३ चा हा चित्रपट . दोन राष्ट्रीय पुरस्कार आणि अनेक पुरस्कार प्राप्त झालेला . मुंबईत फार उशिरा चित्रपटगृह मिळाले. फारच थोड्या ठिकाणी चालू होता .मुद्दाम जिथे चालू आहे तेथे जाऊन पहावा लागला . तिकडे सलमान खानचा चित्रपट ५०० कोटीचा गल्ला मिळवतोय आणि इकडे ह्या सुंदर चित्रपटाला १०० म्हातारी डोकी काठी टेकवत येत आहेत . कोण पहाणार? शरीराने जिवंत पण मनाने मेलेल्या असलेल्या एका म्हाताऱ्याची शोकांतिका ?
म्हातारे होणं ( Ageing ) मोठं कठीण असतं .परावलंबी असलेलं म्हातारपण अधिक कठीण असतं . आपण धडधाकड राहून निवृत्तीनंतरचं शांतपणे सुखाने जगणं वेगळं आणि स्मृतीभंश होऊन म्हातारपण जगणं अधिक कठीण . ती एक शोकांतिकाच असते. आपल्या मुला-मुलीनी ह्या शोकांतिकेला बरोबर घेऊन आणि स्विकारून कसं जगायचं ? हा खरा प्रश्न आहे . त्यांच्याकरिता हे महाकठीण काम आहे . संवेदनशील मुलामुलींना ते अधिक त्रास देणारं आहे.
एक बुध्दिमान संशोधक प्राध्यापक . संपूर्ण जीवन रसरसून जगलेला . दोन मुलीना जेवढे देता येईल तेवढे देऊन सुखी शांत जगणारा हा म्हातारा. अल्झायमरसारख्या रोगामुळे लहान मुल झालेला . शरीराने जिवंत पण मनाने मेलेला . अशा ह्या मुलाला सांभाळणारी त्याची मुलगी आणि तिचा डॉक्टर जावई. आपल्या वडिलांना वृद्धाश्रमात कशाला ठेवायचे ? असा विचार करून वडिलांचीच आई झालेली ही मुलगी संवेदनशील मनाची असल्यामुळे खूप काही सहन करीत वडिलांचे सर्व काही करीत असते आणि एक दिवस तिचे हे म्हातारे वडील नाहीसे होतात . त्यावेळी तिची जी अवस्था झाली आहे त्याची  गोष्ट सांगणारा हा चित्रपट. माणूस संवेदनशील असला की त्याची जी फरफट होते ते आपण अनेक कुटुंबातून पहात असतोच. तिची धाकटी बहिण. दूर राहणारी . Intimacy at a distance असा Rational विचार करणारी आणि स्वतःच्या करिअरमध्येच रमलेली . दूर असलेल्या मुलीला मात्र असे वाटत असते की बाबांचे प्रेम जवळ असलेल्या मुलीवरच अधिक आहे . अनेक कुटुंबात असे प्रकर्षाने जाणवते . ते कौटुंबिक ताणतणाव सर्वत्रच दिसून येतात.
म्हाताऱ्या मंडळीकडे सुखाने जगण्यासाठी पैसा आहे , घर आहे. तरीपण अधिक म्हातारे होणं आणि कसल्याही प्रकारचे पंगुत्व येणे हे आपल्या अपत्यासाठी त्रासदायक आहेच. आपल्याला लहान मुलासारखं जपताना त्यांना बरेच काही सहन करावे लागते. ती मुलं अधिक संवेदनशील असतील तर त्यांचा अधिक कोंडमारा होत असतो. त्यांच्या जगण्याच्या वेगात आपण एक अडथळाच असतो. असे होणे फार क्लेशकारक असते. आपल्याकडे वृद्धाश्रम इतके चांगले नाहीत. Assisted Living हा प्रकार फारसा उपलब्ध नाही.

आपण ज्या वडिलावर प्रेम करतो आणि त्यांना सांभाळतो ते वडील ( अप्पा) आपल्याला साधे ओळखत नाहीत हे दु:ख फार मोठं आहे . त्या मुलीची ( इराची) भूमिका  इरावती हर्षे ह्यांनी फार सुंदर केली आहे . मनाला चटका लावून देणारी ही भूमिका पहाण्यासाठी तरी हा चित्रपट एकदा पहावा. वडिलांची भूमिका करणारे मोहन आगाशे म्हणजे नटसम्राट . अतिशय सुंदर भूमिका . त्यांची ही भूमिका पाहिल्यानंतर असे म्हातारपण आपल्या वाटेला येऊ नये असा विचार अनेकदा डोक्यात येतो आणि मग आपल्या डोक्यातून जातच नाही. अर्थात हे आपल्या हातात नसते. जावई ( मिलिंद सोमण ) आणि धाकटी मुलगी ( देविका दप्तरदार ) ह्यांच्या भूमिका उल्लेखनीय आहेत. अमृता सुभाष पारितोषिक विजेती आहेच. तिच्या भूमिकेतील माणूसपण कायम लक्षात राहतं. चित्रपट अस्वस्थ करणारा आहे . 

म्हातारपण म्हंटलंकी आपल्याला संवाद आठवतात ते 'नटसम्राट' आणि ' संध्याछाया' ह्या 

नाटकातले. अंतर्मुख करणारे.

माणसाला म्हातारपणी जे रडू येतं ते एका विशिष्ट गोष्टीचं नसतं . त्याच्या हातात काही उरलेलं नसतं . तो दु:ख कुरवाळीत बसतो. पुन्हा पुन्हा जिगसा पझल सारखं तो ते वेगवेगळ्या पद्धतीने लावून बघतो . त्याच्या लक्षात येतं  की आपण चुकलो . मग तो दुसरं काय करेल . तो रडतो? 
म्हणूनच तुम्ही तरुण मुलांनी म्हातार्याच्या रडण्याकडे दुर्लक्ष करावे. चुका केल्या म्हणून भोग आले. तुम्ही चुका कराल तर तुम्हीही भोगाल . तसं गंभीरपणे काहीही घ्यायचं नाही. रडण्यासाठी सगळं म्हातारपण पडलय. म्हातारपण  येणारच  पण  अवलंबून जगनं  महा  कठीण . आपल्यापेक्षा  आपल्या  आप्तस्वकीयांसाठी .   






Tuesday, April 18, 2017

प्रवास असा आणि तसा ....


एक जीवनप्रवास ....... सुखाचा .........दु:खाचा .........वेदनेचा........निखळ आनंदाचा........... सुखद सहवासाचा.......... हव्या हव्याशा वाटणाऱ्या कोमल तरल भावनांचा ....... नको असणाऱ्या आठवणींचा ......... यशाच्या ध्येयत्ताऱ्याकडे झेपावणारा ......कधी कधी अगतिकतेचा ......अनेकदा विलक्षण नको असणारा ......सर्व संपवणारा ..... कधी अंतर्मुखतेकडून अध्यात्माकडे नेणारा .......तर कधी भौतिक सुखाची उधळण करणारा ...... कधी स्वतःला विसरणारा .......तर कधी कधी फक्त स्वतःचाच विचार करणारा ...... मनस्वी ......
आपल्याला सूर्य उर्जा देतो. नं चुकता ,नियमितपणे तो त्याचे काम बिनभोबाट खंडही न होऊ देता अविरतपणे चालू ठेवतो. तो रोज सकाळी आपल्याला जागा करतो व जगण्याची नवी आशा निर्माण करून जगण्याचे नवे सामर्थ्य देतो. संध्याकाळी तो मावळल्यानंतर एक उदास अंधार निर्माण करतो. त्या रात्रीच्या गर्भात असतो म्हणे उद्याचा उष:काल.
आपलं आयुष्य वाहत राहते ...एखाद्या नदीसारखे – अखंड – नं संपणारं ... आपण अनेक अडचणींना तोंड देत पुढे जात असतो . यश-अपयश सामोरे येत असते. नैराश्य आणि आशावाद ह्यांच्या दोन टोकावर आपण झोके घेत असतो. आनंद – सुख , आशा – निराशा ह्यांच्या हिंदोळ्यावर आपण रमतो , दमतो आणि विसावतो.
अगदी छोट्या छोट्या गोष्टीमुळे आपले मन आपला आनंद गमावून बसते . त्याचा शोध घेणे तसे कठीणच असते. साधं बघा . आपला शेजारी , मित्र किंवा नातेवाईक जर आनंदी असेल तर आपणही त्याच्या आनंदात सामील व्हावयास हवं . त्यावेळी आपल्याला दु:ख का बरे वाटावे ? आपण कोणताही पाश न स्वीकारता इतरांच्या सुखदु:खात सामील कां होऊ शकत नाही ?
कोणत्याही दु:खाच्या क्षणी आपण हे लक्षात घेतले पाहिजे की “ हे ही दिवस जातील “. तसेच सुखाचे दिवस येतात नि जातात. ते ही असेच येतील आणि जातील.
हे जग बदलतंय . बदलणारच. बदलत राहणं ( Change ) हा एक स्थायीभाव आहे, हे आपल्या लक्षात असावयास हवं .
आपण आणि आपले जीवन इतक्या विविध गोष्टीवर अवलंबून असतं. अनेक बाह्य घडामोडीमुळे आपल्या जीवनावर सतत परिणाम होत असतो. ‘Expect the Unexpected’, हेच आपल्या लक्षात येत नाही.
आपण आपल्या स्वतःला घडवीत गेले पाहिजे. आपला ‘ आत्मानंद ‘ हेच खरे आनंदाचे स्वरूप आहे . मन:शांती ( Inward Peace ) फार महत्वाची असते. आपल्याला जर खरा आत्मिक आनंद हवा असेल तर आपल्याला जे हवे ( श्रेयस किंवा प्रेयस ) त्याचा आपण त्याग करावयास हवा. आपण आपल्याला विसरायला हवं .चित्रकाराला चित्रातून मिळणारा आनंद , शिल्पकाराला शिल्पकृती पूर्ण झाल्याचा आनंद, हे आनंदाचे खरे रूप. तेच आपण शोधले पाहिजे.
प्रत्येकाला आनंदी असावे असेच वाटत असते. कोणालाही दु:ख नकोच असते. दु:ख हे आयुष्याच्या जगण्याच्या अवस्थेशी निगडीत आहे. दु:ख आणि त्रास हा जगण्याचा अविभाज्य भाग आहे . आशा – आकांक्षा हे दु:खाचे मूळ आहे असे गौतम बुद्धाला जाणवले म्हणून तो हिमालयात निघून गेला. जगातला कोणताही माणूस मरेपर्यंत आनंदी राहू शकत नाही. माणूस हा आनंद त्याच्या स्मशान यात्रेलाच घेऊन जातो. जगनं म्हणजे जन्मल्यापासून वेदनेला घेऊन राहणं. आपण म्हणूनच निवृत्त होण्याचा प्रयत्न करावयास हवा. आशेपासून दूर जावयास हवे. निवृत्त होणं व राजीनामा देऊन अलिप्त राहणे म्हणजेच जगण्याच्या हव्यासातून बाहेर पडणे . ते जमलं पाहिजे.
जीवनपूर्तता कशी प्राप्त होईल ? मन खरे कसे समाधानी असेल? ज्याच्याजवळ आपल्यापेक्षा खूप काही आहे ,त्याच्याकडे न बघता आपल्यापेक्षा ज्यांच्याकडे खूप काही नाही व आपल्याकडे इतरांच्यापेक्षा खूप जास्त आहे , असा विचार केला तरच आपण समाधानी होऊ शकू.
एका ख्रिस्त धर्मगुरुनी म्हंटले आहे की , ‘ मी लहान असताना पायातल्या बुटासाठी रडत होतो पण जेव्हा एका व्यक्तीला पायच नाहीत  हे दिसले तेंव्हा मी बुटासाठी रडणे सोडून दिले ‘. आपल्याला अनेक गोष्टी हव्या हव्याशा वाटतात व त्या मिळवण्यासाठी आपण जीवापाड कष्ट करून मिळवतो. परंतु ह्या मिळवलेल्या गोष्टीच अनेक दु:खे निर्माण करीत असतात. अशा मिळवलेल्या वस्तूतून आनंदाच्याऐवजी अनेक दु:खे निर्माण होताना दिसतात आणि आपला भ्रमनिरास होतो. कित्येक लोकांना जगण्यासाठी आवश्यक असलेल्या किमान गरजा उपलब्ध नसतात . तरीही ही मंडळी सुखी-समाधानी कशी असतात ? आनंद ही मनाची एक अवस्था आहे . ही अवस्था आपण कशी प्राप्त करून घ्यायची हे आपण ठरविले पाहिजे .
आपण आत्मकेंद्रित असावयास नको. आपण आत्मप्रौढीपासून दूर असावयास हवे. आपण हे जर करू शकलो तर छोट्या छोट्या गोष्टीमुळे आपले मन दुभंगणार नाही. आपण बौद्धिक आणि आत्मिक  आनंद मिळवू शकू. भौतिक सुखे व पारमार्थिक सुखे ह्याच्याबरोबर आत्मिक सुख ही फारच महत्वाचे आहे, हे आपण लक्षात घेतले पाहिजे.
भौतिक सुखे मिळाली तरी मन पूर्णपणे समाधानी होईल ह्याची शक्यता नाही. आपण फार छोट्या छोट्या कारणामुळे आनंद गमावून बसत असतो. जर एखाद्याने आपणास जेवणाचे आमंत्रण दिले नाही म्हणून आपण त्याच्यावर राग धरतो. एखाद्या सहकार्याला जास्त पगाराची बढती मिळाली म्हणून आपण चिडतो. आपला सहकारी परदेश प्रवासाला गेला म्हणून आपण जळफळतो. आपल्या मनात नकळत अशा असूया निर्माण होत असतात. त्यामुळे आपण दुसर्यांच्या आनंदात सहभागी होऊ शकत नाहीत.
जगातली सगळीच माणसे खूप छान किंवा खूप वाईट असू शकत नाहीत. अशी एका टोकाची माणसे असू शकत नाहीत. आज चांगली असलेली माणसे उद्याही चांगली असतीलच असे नाही. ती बदलत असतात. जर आपला मित्र किंवा शेजारी त्याला मिळालेल्या यशामुळे आनंदी झाला असेल तर आपणही त्याच्या आनंदात सहभागी व्हावयास हवे.
आपण आपल्या जवळच्या माणसात गुंतणे स्वाभाविक आहे .परंतु न गुंतता गुंतले पाहिजे. आपण एकरूप असून वेगळे असावयास हवे ( Detached Attachment ). कोणत्याही सुखदु:खाच्या क्षणी हे लक्षात ठेवावयास हवे की ‘ हे ही दिवस जातील ‘. नेहमीच सुखाचे किंवा दु:खाचे दिवस नसतात. ते येतात आणि जातात. सुख हे दिवसासारखे असते. रात्र त्या नंतर येतेच. रात्रीच्या गर्भातच उद्याचा उष:काल असतो. ‘ होता होता काळ रात्र झाली ..... ‘ हे लक्षात घेतले पाहिजे. आनंद शोधला पाहिजे . आनंदाच्या झाडाखाली विसावले पाहिजे.


आपण साधी सामान्य माणसं कशी असतो?


कुणावर तरी जमलं तर प्रेम करतो. नव्या फ्याशन प्रमाणे कपडे घालतो. देशप्रेमाच्या गप्पा मारतो. राजकारणावर चर्चा करतो. जीवनमान किती महागले ह्या विषयावर तासनतास वादविवाद करतो. आपली केश रचना बदलतो. देव- देव करतो. नित्य नेमाने देवळात जातो. परमेश्वराकडे क्षमा याचना करतो. गर्वाने राहतो, मुलांना आपल्या पावलावर पावले पाडण्यास सांगतो. नव्या जास्त पगाराच्या नोकर्या शोधतो. आपल्या शिक्षणाचा उपयोग करून घेतोच असे नाही. बहुधा आपल्या शिक्षणाचा व नोकरीचा काहीं संबंध नसतोच. आपण आई –वडिलांना दु:खी-कष्टी करतो. न कळत दुरावतो. कधी कधी संगीतात रमतो. कधी कधी नाटक सिनेमा पहातो. रिमोटने टीव्हीचे प्रोग्राम बदलतो. फेसबुकवर पिचकारी टाकतो. खूप बडबड करतो, तेच आपल्या आयुष्याचे सार . हेच आपले जगणे. म्हणजे आपण सतत मरत असतो. मरत मरत जगत असतो . असं आपलं जगणं असतं. दु:खाची अनेक कारणे असतात. प्रेम आहे पण लग्न नाही. लग्न आहे पण प्रेम नाही. संसार आहे पण सुख नाही म्हणून जीवनात आनंद नाही. मुलं आहेत पण त्यांच्यापासून त्रास आहे. ते शिकत नाहीत. बेकार आहेत. त्यांची लग्नं होत नाहीत किंवा म्हणावा तसा पैसा कमवीत नाहीत. तर काहीना मुलं  नाहीत म्हणून एकटेपणा असतो.  काहीच्याजवळ पैसा आहे पण आनंद नाही तर काहीच्याजवळ  पैसा नाही म्हणून अनेक विवंचना असतात. सत्ता आहे पण लोकप्रियता नसते. लोक मागे असतात पण सत्तेचे गणित जमत नाही. घर असते पण घरपण नसते. लग्न होते पण दाम्पत्य सुख नसते. अशा ह्या अनेक जणांच्या अनेक चिंता. काहीजण अजूनअजूनच्या मागे लागतात आणि अति व्यस्त झाल्यामुळे अधिक दु:खी कष्टी होतात.
दिवस येतात नि जातात. सूर्य वेळच्या वेळी उगवतो. अंधार संपतो. उजेड होतो. महिनेही उलटतात. उन्हाळे-पावसाळे निघून जातात. न कळत वय वाढत जाते. तरुणाई संपते. संध्याछाया जाणवू लागतात. जगण्याचे नवे प्रयोजन शोधण्यासाठी आपण जगू लागतो. मनाची उभारी नाहीशी झालेली असते. जीवनाची निरर्थकता जाणवू लागते. शरीर आणि मन एकमेकाला थकवू लागतं.
आपण मध्यमवर्गीय माणसे नेहमी हजार चिंतांनी आपले डोके खाजवीत असतो. नको त्या गोष्टीवर विनाकारण अवास्तव विचार करीत बसतो. ही चिंताच आपल्याला खात असते. निराश करते. त्रास देते. ह्या चिंतेपासून दूर होण्यासाठी मन रिझवले पाहिजे.
“वेळ पाहून खेळ मांडणे” प्रवृत्तीची माणसे अनेक गोष्टी सहज साध्य करू शकतात, स्वभावातील ही लवचिकता हा गुण की दुर्गुण. Non-compromising attitude असलेली माणसे जगतांना खूप काहीं त्रास सहन करतात. शासकीय नोकरीत आणि राजकारणात अशी माणसे कधीही यशस्वी होऊ शकत नाहीत. ह्या स्वभावामुळेच अनेक गोष्टी जमू शकत नाहीत.
Deviating Personality असलेली माणसे वेगळी असतात. मी म्हणतो तीच पूर्व दिशा म्हणणारी माणसे हट्टी असतात. “ मीच ठरविणार दिशा वाहत्या पाण्याची” अशी त्यांची वृत्ती असते. स्वतःवर असलेला पूर्ण विश्वास चांगला आहे पण दुसर्या कोणाचे मत जाणून न घेणे म्हणजे हेकेखोरपण आहे. असा माणूस एकटा असतो. व त्याला एकटेच लढावे लागते. ह्यामुळे आपलेच नुकसान होते हे उशिरा लक्षात येते. वेळ निघून गेलेली असते. एकदा घेतलेला निर्णय. मग त्यासाठी वादळातून चालणारी बोट सोडून देता येत नाही. किनारा गाठणेच महत्वाचे असते.लढणे हाच एक उपाय असतो.
डोंगर चढून जाताना आपण उंचीचाच विचार करतो पण एकदा उंचावर गेले की आपल्याला खोलीच दिसून येते. संपूर्ण उंची गाठता आली नाही तर मर्यादित उंचीवर भक्कम पावले रोवित जाणेच योग्य. यशाचे असेच असते. ते टप्प्या टप्प्यानेच मिळविले पाहिजे. त्यातून समाधान मिळते. आणि जेंव्हा वैफल्याची अवस्था असते तेंव्हा आपल्याला जाम कंटाळा आलेला असतो. काहींच करू नये असे वाटते आणि आपण निष्क्रिय होतो. हा कंटाळाच (Killing) मारक  असतो. आपण आपल्यातील Frustation  थांबवले पाहिजे. उत्साहासाठी आनंदी असणे आवश्यक आहे. आणि त्यासाठी जगण्यातील आनंद शोधावयास हवा. मन दुसर्या कशात रमविले पाहिजे . त्यासाठी जगण्याची त्रिज्या वाढविली पाहिजे. इतर अनेक गोष्टीत रस घेतला पाहिजे. बहुविध विषयात रस निर्माण केला पाहिजे व व्यक्तिमत्व बहुविध विद्या पारंगत असले पाहिजे.
पंढरपूरला वारकरी जातात तेंव्हा त्यांच्या चेहऱ्यावरचा आनंद बघण्यासारखा असतो. कितीतरी चिंतांचे गाठोडे त्यांच्या डोक्यावर असते. ते सारे विसरून ते कसे विठ्ठलाच्या ओढीने चालत असतात. चंद्रभागेचे दर्शन होताच आणि मंदिराचा कळस दिसताच त्यांच्या चेहऱ्यावरचा आनंद बघण्यासारखा असतो. अगदी निरागस बालकाचा आनंद असतो तसा हा आनंद.
आपण मध्यमवर्गीय  माणसे अनेक चिंतांनी डोके खाजवीत बसतो. नको त्या गोष्टीवर विनाकारण अवास्तव विचार करीत बसतो. ही चिंताच आपल्याला खात असते. अशावेळी कसल्यातरी कामात मन रमवले पाहिजे . गाणे ऐकणे , सिनेमा बघणे , बाहेर फिरावयास जाणे, पक्षी निरीक्षण करणे , बागकाम करणे , मुलात रमणे, गप्पा मारणे , मन मोकळे करून बोलणे. आपण मोर व्हायला पाहिजे. आनंदाने नाचावयास शिकले पाहिजे. हळवे मन सुंदर असते. शहाणे असते.आपण सौंदर्याचा पुजारी असावयास हवे. निसर्ग सौंदर्यात रमले पाहिजे. कवी नसलो तरी कवी व्हायला पाहिजे. रम्य क्षण जगले पाहिजेत. जखम झाली तरी फुंकर घालता आली पाहिजे. आपल्याला आपले जगणारे क्षण इतरांच्या बरोबर share करता आले पाहिजेत. जगण्याला प्रयोजन शोधले पाहिजे.रिमझिम पावसात भिजलो की आपल्याला त्रास वाटत नाही. अजून भिजावेसे वाटते. त्याचा ताप वाटत नाही. प्रश्न समोर असतातच.उत्तर ही शोधता येते. चुकले तरी प्रश्न नीट समजतो व योग्य ते उत्तर मिळतेच. त्यामुळेच जगणे हे एक सुंदर गाणे होते. जगण्याची कविता होते. त्यासाठी कवी असण्याची गरज नसते. ह्या जगण्यावर प्रेम करताना न कळत आपण प्रेम कवी होतो.       

तदा आईचे हृदय असेही असते .....


आई म्हंटलं की आपल्याला कवी यशवंतांची “आई” ही कविता आठवते. कोणाचीही आई तशीच असते. पण मी बापाचे हृदय असणारी कणखर आई पाहिली आहे.
माझा एक सहकारी मित्र . खूप हुशार. मुंबई विद्यापीठात एम.एससी.( पदार्थविज्ञान ) विषयात पहिला आलेला. टाटा फंडामेंटल रिसर्च मध्ये निवड झालेला. ते न स्विकारता युडीसीटी मध्ये माझ्या गाईड बरोबरच संशोधन करणारा. शिष्यवृत्ती ३०० रुपये मिळालेली. घरी बेताचीच परिस्थिती. भाऊ-बहिण शिकणारे. वडिलांच्या पगारात घर कसे चालवणार? घरचा आर्थिक व्यवहार आईच्याच हातात. आई हिशोबी. घर तीच चालवीत असे. तिने आपल्या मुलाला म्हणजे माझ्या मित्राला पहिल्याच महिन्यात सांगितले की घर खर्चासाठी रु २०० दरमहा द्यायचे. माझा मित्र नेहमी पैसे मिळाले की आईच्या हातात पैसे देत असे. त्यामुळे त्याला थोडी कडकीच असे. सर्वच कनिष्ठ मध्यमवर्गीय घरात परिस्थिती अशीच असते. 
पदार्थविज्ञान विषयात ३ वर्षात पीएच.डी. मिळणे तसे कठीण. मित्राची शिष्यवृत्ती संपली . थोडे काम राहिले होते . करणार कसे ? आई म्हणाली , ‘ नोकरी कर . पुरे शिक्षण. ‘. त्याला कॉलेजमध्ये Demonstrator ची नोकरी मिळाली. पगार ५०० रुपये . आईला ४०० रुपये द्यावे लागत असत. नोकरी करून संशोधनाचे काम करणे जमत नसे. वेळ आणि पैसा . दोन्हीचा प्रश्न . त्याच महाविद्यालयात त्याला नोकरी मिळाली. पगार वाढला . पैसे आईच्या हातात द्यावे लागत असत . आईची आर्थिक शिस्त. सिनेमा पहावा असे वाटले तरी आईला पैसे मागावे लागत असत. त्यावेळी मला वाटत असे ,' अशी कशी आई ?', सर्व तिच्या मनाप्रमाणे . मुलाने पैसे तिच्याच हातात द्यायचे व लागल्यास मागायचे . ती ठरवणार मुलाला द्यायचे किंवा नाही. पै आणि पै चा हिशोब द्यावा लागे. त्याला संशोधन मध्येच सोडून द्यावे लागले. पगार पुरत नाही म्हणून शिकवण्या घ्याव्या लागत असत. त्याने नंतर शिकवण्यात खूप पैसा मिळवला . संशोधन मात्र सोडावे लागले.
खूप वर्षांनी हे लक्षात आलं की त्याच्या आईचे बरोबर होतं. त्यावेळी मला त्याच्या आईचा राग आला होता. . एका संशोधकाला संशोधन सोडून द्यावे लागले. व नोकरी आणि शिकवण्या करत बसावे लागले. घर चालवायचे तर पैसा हवाच. मुलांना शिकवलं . पण किती पैसे त्यांच्या शिकवण्यावर खर्च करणार ? त्या आईचा दृष्टीकोन practical होता. तिचा मुलांच्यावर अधिकार होता. घरातील इतर सदस्यांचा विचार होता.
आज अनेक आई-वडील आपले सर्व जमा केलेले पैसे मुलाला – मुलीला अमेरिका – युरोपमध्ये शिक्षण घेण्यासाठी खर्च करतात. मुलं त्या पैशाचा जोरावर अमेरिकेत जातात. आई-वडील कर्जाचे हप्ते भरत राहतात. मुलगा तिकडेच स्थाईक होतो. आतातर H1B व्हिसा मिळण्याचे वांदे. कर्ज फेडणार कसे ? , हा प्रश्न . वयोवृद्ध आई-वडील काय करणार ? आर्थिक हाल . शारीरिक त्रास. पैसे तर देऊन टाकलेले. अनेकांची परिस्थिती वाईट. अनेक कनिष्ठ आणि मध्यम वर्गीय घरामध्ये ह्या समस्या दिसून येतात . सर्व पैसा मुलांच्याकरिता खर्च केला की असा त्रास होणारच.
मग मला माझ्या मित्राच्या आईची आठवण होते . आई-वडिलांनी नुसते भावूक असणे योग्य नव्हे. आपला विचार करूनच  मुलांच्यावर खर्च करावा. त्यांच्यावर हक्क गाजवावा. त्यांनी मुलांना कुटुंबाची जबाबदारी घेतलीच पाहिजे, हे स्पष्टपणे सांगितले पाहिजे. आई-वडिलांनी थोडे खमके असणे आवश्यक आहे .आर्थिक व्यवहार महत्वाचा आहे. त्याचा विचार करून घर चालविले पाहिजे. नाहीतर घर चालविणार कसे ? काही वडील असे व्यवहारी नसतात . आईला अशी जबाबदारी अधिक चांगली उचलता येते , असे दिसून येते. आई ही आई असतेच . तिने असेही कणखर असणे आवश्यक असते .  



Tuesday, March 28, 2017

मोठा कादंबरीकार व्हायचंय .....


सध्या सौम्या भट्टाचार्य ह्याची ' इफ आय कूड टेल यु 'ही कादंबरी वाचायला घेतली . त्यात खालील वाक्ये वाचण्यात आली आणि विचारचक्र सुरु झालं .
It is said that 'Fiction is the higher autobiography'. Most of the fiction writers had used large part of their lives as the material for their body work.
Most of the famous novelists draw their material from their own life.
All fictions are edited experiences. When it comes to recollection, the writer is a past master. Since narrative is what he writes, he has been trained in craft. Recollection is his quarry , his compost heap, his archive. He nurtures it as carefully as if it were a second crop.( If i could tell you - Soumya Bhattacharya )
खरं आहे . कादंबरी म्हणजे दुसरं काय ? तशी ती आत्मचरित्रात्मकच असते . कादंबरीकार हा त्यातून डोकावत असतो. त्यांनी वर्णन केलेली पात्रे , परिसर , आजूबाजूची सामाजिक - राजकीय परिस्थिती त्याच्या परिघाचीच असते. त्याच्याच आजूबाजूचे विश्व असते. कादंबरीकार गोष्टीवेल्हाळ असला की तो ते खुलवून सांगत असतो आणि आपल्याला खिळवून टाकतो . त्यातच त्याची कारागिरी असते.  तसं पाहिलं तर प्रत्येक माणसाचं आयुष्य हे छोट्या मोठ्या कादंबरी सारखंच किंवा दीर्घ कथेसारखं असतं . सर्वांना ते लिहिता येत नाही म्हणून लेखक मोठा. श्री ना पेंडसे असो का चि त्र्यं खानोलकर , भालचंद्र नेमाडे असो का भाऊ पाध्ये , ह्यांच्या कादंबर्यांचा विचार केला तर वाचकांना हा अनुभव येतो. एवढेच काय, जयवंत दळवी असो का पु ल देशपांडे , ह्यांच्या लिखाणातील माणसं त्यांच्या आजूबाजूच्या जीवनातीलच दिसून येतात .
राहता राहिला प्रश्न तो ह्या लेखकांच्या कारगिरीचा. प्रत्येकाची शैली निराळी . प्रतिभा निराळी. खूप वर्षांपूर्वी पेंडसे ह्याची ' लव्हाळी ' ही कादंबरी वाचली होती . त्या कादंबरीचा नायक रोजनिशी लिहीत असतो. त्या रोजनिशीतून कादंबरी आकार घेते. तो त्यावेळी नवा फॉर्म होता . सौम्या भट्टाचार्य ह्यांची ही कादंबरी वाचताना एक नवा फॉर्म पहावयास मिळाला. ह्या आत्मचरित्रात्मक कादंबरीचा नायक आपल्या छोट्या मुलीला पत्रें लिहितो . तिने ती पत्रें मोठी झाल्यावर वाचायची असतात . त्यात तो आपले जीवन उलगडत जातो. ह्या कादंबरीतील एकाही पात्राला नाव दिलेले नाही. नायक आपल्या अपयशाची गाथा जशी सांगत जातो तसे  जगण्यातले ताणतणाव सांगत जातो. चुका सांगतो तसे आनंदाची क्षणचित्रे सांगतो. ह्या नायकाचा एकच ध्यास. मोठा कादंबरीकार/ लेखक व्हायचे. भरपूर पैसे कमवायचे . मोठ्या गाजलेल्या इंग्रजी लेखकासारखे लेखक व्हायचे. काहीतरी वेगळ्या फॉर्ममध्ये फिक्शन लिहायचे. सुरुवातीला जे नमूद केलं ते सार. अशी ही कादंबरी वेगळ्या वळणाची . कलकत्ता , मुंबई , लंडन आणि पुन्हा मुंबई ह्या शहरात राहणाऱ्या व लेखकू होऊ इच्छिणाऱ्या नायकाची .  ही तशी शोकांतिका आहे.नव्या भारतातील नव्या पिढीच्या तरुणाची .
तशी माणसं आपण आजूबाजूला पहात असतोच . प्रत्येकाचं आत्मचरित्र थोडंफार कादंबरीसारखं असतं. ज्याला शक्य आहे त्याने लिहीत जावं. त्यातूनच सकस कादंबरी जन्माला येईल . आपण लिहीत नाही म्हणून अशी आयुष्ये वाचायला मिळत नाहीत . ज्याच्याकडे सांगण्यासाखे खूप आहे त्याने लिहीत रहावे . म्हणून हा लिहिण्याचा खटाटोप .

Thursday, March 2, 2017

फेसबुक लेखनपुराणम


पाच सहा वर्षे झाली असतील . फेसबुकवर स्टेटस टाकण्यासाठी लिखाण करायचे किंवा कंमेंट्स टाकायचं . दिसलं काही किंवा वाचलं काही की हा व्यक्त होण्याचा खेळ सुरु झाला. फेबु उघडलं की कुणी काय लिहिलंय हे वाचलं की मनात सुरु होतं विचारचक्र. मग टाकली प्रतिक्रिया . तितक्याच वेगाने येते तिकडून प्रतिक्रिया आणि पुन्हा सुरु होतो नवा विचार . पुन्हा लिहायचे की सोडून पुढे जायचे हा एक प्रश्न . मला वाटतं लेखकाचं असंच होत असावे. विचारचक्रातील क्रिया- प्रतिक्रिया. तशी ती एक प्रकारची विकृती. फेसबुक ही एक विकृती की व्यक्त होण्याची प्रकृती. नव्हे आजची एक संस्कृती. एक व्यासपीठ. गप्पा मारण्याचं . एकटेपणा घालवायला फिरायला जाण्याचे ठिकाण.
मित्र मिळवण्याचे ठिकाण. तसे हे मित्र प्रत्यक्ष जीवनात भेटलेले असतातच असे नाही .मी तर अनेकांना एकदाही भेटलो नाही. असेच मित्र करीत गेलो. त्यात लेखक , पत्रकार, नाटककार , सामाजिक कार्यकर्ते , राजकीय व्यक्ती , विविध क्षेत्रातील मंडळी आहेत. थोडे नातेवाईक आणि ओळखीची मंडळी आहेतच . 'वाढता वाढता वाढे ',असा हा फेबु मित्रपरिवार . ह्या परिवारात मोदी भक्त आहेत तसेच मोदी द्वेषी आहेत. हा नवा क्लासिफाईड वर्ग मजा आणतो . रोज नवे खाद्य असते.वाचायला , कंमेंट्स मारायला मजा येते. इथे रागलोभ भरपूर . फ्रेंड -अनफ्रेंड करणे चालूच असते. कडाक्याने भांडण झाले की ब्लॉक करणे चालूच असते. काहीजण उपद्रवी असतातच. चालायचंच .
बहुतेक जणांना Like  किंवा कंमेंट करण्याची सवय असतेच .Like हे प्रकरण मोठे गंमतीचे आहे. Like म्हणजे दाद. पण ही दाद कुणाकडून मिळाली हे फार महत्वाचे असते. असे दाद देणारे तसे खरे मित्र असतातच असे नव्हे. दोन दिवसांनी ते कडाडून भांडायला येतात ,एखादी तिरकस कंमेंट टाकून. काही जणांना आपल्याला किती Likes मिळाले ह्याचे कौतुक . तसा एक कंपू असतोच . काहीही न वाचता Like  करून पुढे जाणाऱ्या मित्रांचा.
माझ्या दृष्टीने व्यक्त होणं , इतरांना आपले मत सांगणे , आपला आऊट ऑफ बॉक्स विचार काय आहे , हे सांगणे महत्वाचे आहे.ही सहजप्रवृत्ती .
आपल्या अनुभवात इतरांना सहभागी करून घेणाऱ्या मित्रांचे लिखाण खूप आनंद देऊन जाते . प्रवास , प्रवासातील गंमती जमती , फोटो - स्वतःचे, कार्यक्रमाचे , सामाजिक कार्याचे , भेटीगाठींचे , प्रवासाचे वगैरे . हे फोटो लिखाणापेक्षा खूप काही सांगून जातात.
काहीजण सहानुभूती मिळवण्यासाठी लिहितात तर काही जण अगदी खोल , खाजगी व्यक्तिगत अनुभव सांगून स्वतःचे मन मोकळे करीत असतात. असंख्य व्यक्ती. असंख्य प्रकृती. असंख्य स्वभावाचे नमुने .ही माणसं प्रत्यक्ष पाहिलेली नसतात पण ती कशी आहेत?, ह्याचा थोडा अंदाज येतो. १५ - २० स्टेटसवरून ह्या माणसाचा थोडासा अंदाज येतो.
अपरिचितातून परिचितांची प्रचिती किंवा परिचितातून अपरिचितांची प्रचिती म्हणजे हे फेसबुक विश्व्. तसं अनोखे विश्व्.इथे सगळेच लेखक- वाचक . काहीजण नुसतेच like करून पुढे जाणारे. काही जण किती Like मिळाले हे मोजण्यासाठी पुन्हापुन्हा येणारे. काहीजण पिंक टाकतात तशी कंमेंट टाकून पुढे जाणारे.
फेसबुकवरचे लिखाण म्हणजे मुक्तछंद .नुसते शब्द. लिखाण कधी त्रोटक तर कधी विस्तारित . कधी कट्ट्यावरच्या गप्पा. कधी एखादा परिसंवाद. फेसबुक उघडलं की क्षणाक्षणाला ताजेपणा जाणवतो . त्याचे कारण काही मित्र आपले अनुभव फार छान व्यक्त करतात .ते आपल्याशीच बोलतात असे वाटू लागते. काही जण भांडतात , पुन्हा मित्र होतात . जुन्या कंमेंट्स विसरून जातात. फेसबुकवर आपण एकमेकांना किती जाणून घेणार ? तसं ते आभासी जग . माणूस तसा असतोच असे नाही. असा हा मनोव्यापार येथे चालत असतो.
मला अनेकदा वाटतं ,' मी फेसबुकवर का लिहितो ?' . लक्षात येतं . इथे काही मित्र आहेत. त्यांच्याशी बोलावे. जमलं तर चर्चा करावी . त्यांची नवी बाजू समजून घ्यावी . आपले विचार तपासून बघावे. लोकांचा कल समजून घ्यावा . हे एक चांगलं माध्यम आहे. नव्या युगाचं . जोडणारं . म्हंटलं तर मीटिंग ऑफ माईंड्स. गावगप्पा करण्याचे ठिकाण. राजकारणाची चावडी . एक विरंगुळा .

Monday, February 27, 2017

रास्वसं , हिंदुत्व , सावरकर आणि इतर काही ......


प्राचार्य राम शेवाळकर हे ख्यातकीर्त वक्ते , साहित्यिक आणि आचार्यकुलाचे शिक्षक. त्यांचे ' ध्यास शिखरे ' हे २८ व्यक्तीवर लिहिलेले नितांत सुंदर पुस्तक हातात घेतले आणि एका दमात वाचून टाकले. 
सध्या रास्वसं, हिंदुत्व आणि सावरकर ह्या विषयावर उलटसुलट चर्चा चालू असते. आजचे राजकारण त्या भोवतीच फिरत असते. राम शेवाळकरांच्या ह्या पुस्तकात दोन सुंदर लेख आहेत. एका मार्क्सवादी कार्यकर्त्याची ' बालाजीची विचारयात्रा ' आणि सावरकरभक्त सुधीर फडक्यावर ' बाबूजींचे ध्यासपूर्व ' असे ते दोन लक्षवेधी लेख. शेवाळकर हे गांधीवादी आणि आचार्य विनोबांच्या जवळचे. त्यांचा सावरकर संप्रदाय किंवा रास्वसं ह्यांच्याशी सुतराम संबंध नव्हता. गांधी - विनोबा पंथातील असूनही सावरकरांच्या अनेक पैलू असणाऱ्या विभूतिमत्वाकडे ते आकर्षित का झाले?, हे वाचण्यासारखे आहे व समजून घेण्यासारखे आहे. बाळाजींच्या लेखात रास्वसं , काँग्रेसचे रास्वसंशी जवळीक असलेले त्यावेळचे नेते आणि डॉ हेडगेवार ह्यांच्यासंबंधी बरीच माहिती मिळते.
गंमत म्हणजे शेवाळकरानी नागपुरात बरीच वर्षे काढली आहेत त्यामुळे त्यांना नागपूरच्या हिंदुत्ववादी नेत्यांची खूप जवळून माहिती आहे. आर एस एस., डॉ हेडगेवार , डॉ मुंजे ही सारी हिंदुत्ववादी मंडळी नागपूरची. बाळाजीच्या लेखात आर एस एस संबंधी नवी माहिती समोर येते.
बाळाजी एक प्रखर बुद्धिमत्ता असलेले व्यक्तिमत्व. चौरस अभ्यासूवृत्ती असलेला माणूस.हिंदी-मराठी –इंग्रजी वक्तृत्व  गाजवलेला क्रांतिकारी विचारसरणीचा नागपुरी माणूस.’रणाविण स्वातंत्र्य कोणा मिळाले’ असं समजून दशहतवादी साहस करणारा त्यावेळचा स्वातंत्र्य सैनिक. अशा बाळाजीनी डॉ ल.वा. परांजपे ,धुंडिराजपंत ठेंगडी व डॉ हेडगेवार ह्यांच्याबरोबर १९२५ मध्ये राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ स्थापनेत पुढाकार घेतला होता. पहिले सरसंघचालक म्हणून डॉ हेडगेवारांच्या नावाची सूचना त्यांनीच केली होती व ते स्वतः पहिले सरकार्यवाह झाले होते. डॉ मुंजे ह्यांनी त्याच काळात हिंदू महासभेची स्थापना केली. ही सर्व मंडळी त्यापूर्वी कॉंग्रेसमध्येच होती. कॉंग्रेसच्या नागपूर अधिवेशनाचे डॉ मुंजे हे स्वागताध्यक्ष होते व स्वयंसेवक समितीचे प्रमुख डॉ हेडगेवार होते. पुढे कानपूरच्या अधिवेशनात कॉंग्रेसच्याच मंडपात भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाची स्थापना झाली.त्या अधिवेशनास बाळाजी हे डॉ हेडगेवार ह्यांच्या प्रेरणेनेच तेथे गेले होते. त्या अधिवेशनात बाळाजीना हजरत मोहनींची भेट घेण्यास डॉ हेडगेवार ह्यानीच सांगितले होते.
संघातील राष्ट्रभक्तीने भारावलेल्या युवाशक्तीचा उपयोग आपल्याला स्वातंत्र्यासाठी करता येईल अशी बाळाजी आणि इतर नेत्यांची समजूत होती पण डॉ हेडगेवार ह्यांनी आपली संघटना राजकारणाच्या उपसर्गापासून दूर ठेवण्याचे ठरविले होते. वैयक्तिक पातळीवर डॉ हेडगेवार ह्यांनी जंगल सत्याग्रहात भाग घेतला होता. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या धुंडिराज ठेंगडी ह्यांचा कम्युनिस्ट नेते कॉ डांगे ह्यांच्याबरोबर मीरत कटात सहभाग होता.त्यावेळी सावरकरानीही मार्क्सवादाला मान्यता दिली होती. सर्व जगानेच ऐहिक वृत्तीला अग्रक्रम देण्याची आवश्यकता त्यांनी प्रतिपादिली होती. प्रेषिताचा आव आणून व जनतेला अजाण कोकरू समजून तलवारीच्या जोरावर सक्तीने केलेल्या धर्मांतराची कळा मार्क्सला अभिप्रेत नव्हती , असे त्यांचे पतीपाद्न होते.
ठेंगडी व बाळाजी हुद्दार वर्तुळापलीकडचा विचार करणारे संघ स्वयंसेवक होते.त्रिपुरा कॉंग्रेस नंतर नेताजी सुभाष आणि डॉ हेडगेवार ह्यांची मुंबईत भेट घालून देण्याचे काम बाळाजीकडेच होते पण ती भेट झालीच नाही.
हेच बाळाजी पुढे कट्टर मार्क्सवादी झाले.स्पेनच्या जनतंत्रवादी तरुणांची एक इंटरन्याशनल ब्रिगेड होती .त्यात त्यांनी भाग घेतला .ते युद्ध कैदी झाले. तेथून सुटून आल्यावर कॉ डांगे ह्यांच्या अध्यक्षतेखाली त्यांचा मुंबई येथे सत्कार झाला तर नागपूरला स्वा.सावरकराच्या हस्ते मोठा सत्कार झाला . पंडित नेहरूंनी त्यांचे अभिनंदन केले तर डॉ हेडगेवार ह्यांनी संघ शिबिरात त्यांचे भाषण ठेवले होते. जे बाळाजी एक संघसंस्थापक होते तेच नंतर कट्टर मार्क्सवादी नेते झाले.
नागपुरातील बहुसंख्य कॉंग्रेस नेते हे संघाशी खूप जवळचे होते. विचारभिन्नतेची कुंपणे आजच्याएव्हढी काटेकोर झाली नव्हती.


टिळकांच्या नेतृत्वामुळे राष्ट्रव्यापी पक्ष म्हणून सर्वच कॉंग्रेसशी आस्था बाळगून होते.
खिलाफतीच्या चळवळीनंतर महात्माजींच्या स्वप्नातील हिंदू-मुस्लिम ऐक्य धृड होण्याऐवजी फुटीरता फोफाऊ लागली .विशेषतः ‘ सच्चा मुसलमान हा गांधीपेक्षा आपल्याला जवळचा असल्याचा‘ महमदअली जीनांच्या दर्पोक्तीमुळे भविष्याचा सुगावा लागून हिंदू हितासाठी स्वतंत्र पक्ष स्थापनेची निकड भाई परमानंद व डॉ मुंज्याना जाणवली व त्यातून  हिंदू महासभेची स्थापना झाली. जीनांनी गांधीजींना हिंदूंचाच नेता मानले व कॉंग्रेसला हिंदुंचीच संघटना मानले .हिदू समाज आत्मविस्मृत झाल्यामुळे आलेल्या दौर्बल्यापोटी त्याला पारतंत्र्यशरण व्हावे लागते . हा इतिहास आठवून त्याचा स्वाभिमान जागृत करण्यासाठीच डॉ हेडगेवार ह्यांनी संघाची स्थापना केली व योजनापूर्वक इष्ट ते वळण दिले. हा ह्या संघटनेच्या स्थापनेचा खरा इतिहास आहे.
त्याचवेळी धर्म , संस्कृती , परंपरा , तत्वज्ञान याचे अनुसरण करून माणसाचे मुलभूत प्रश्न सुटत नसतात . त्यासाठी भुकेचा व समतेचा प्रश्न घेऊन कम्युनिस्ट विचारसरणी वाढू लागली होती.
डॉ मुंजे आणि इतरांनी रास्वसंच्या शाखा गावागावात उघडल्या. अनेक जुन्या कॉंग्रेस नेत्यांनी आपापल्या भागात संघाच्या प्रसारास सहकार्य केले , ही त्यावेळची वस्तुस्थिती. असा संघ आणि कॉंग्रेस ह्यांचा संबंध होता. हिंदू महासभा का स्थापन झाली हे ही लक्षात घेणे आवश्यक आहे . कॉंग्रेसमध्ये हिंदुत्ववादी विचाराचे अनेक नेते होते तसेच कम्युनिस्ट व समाजवादी विचारांची मंडळी होती. पुढे नेहरूंच्याबरोबर मतभेद झाले म्हणून समाजवादी गट बाहेर पडला हे सर्वाना माहीतच आहे. हिंदुत्ववादी गट त्यापूर्वीच बाहेर पडला होता.     
सावरकरांच्या यज्ञमय चिथरारक जीवनाचा व अनेकांगी साहित्यकृतीचा पगडा उमलत्या वयापासून त्यांच्यावर झाला हे ते स्पष्टपणे सांगतात. त्यांनी सावरकरकरावर अनेक व्याख्याने दिली आहेत. ते सावरकर भक्त नसले तरी सावरकरांच्या साहित्याचे अभ्यासक आहेत. हे समजून घेताना आज जे जाणवते ते सध्याचे सावरकरद्वेषी वातावरण. त्याबद्दल खंत वाटू लागते.
सुधीर फडके आणि राम शेवाळकर ह्यांचा विशेष ऋणानुबंध होता. त्याचा धागा म्हणजे दोघांना वाटणारे सावरकरांचे प्रेम. सावरकरांच्या पहिल्या श्राद्धदिनी सावरकरप्रेमींनी दादरला सावरकर स्मारकाच्या जागेवर राम शेवाळकरांची चार व्याख्याने आयोजित केली होती. सुधीर फडके त्या व्याख्यानांना आवर्जून उपस्थित होते. सावरकर साहित्याचा त्यांचा अभ्यास सर्वाना माहित आहेच. सावरकरावर सुधीर फडके ह्यांनी जो चित्रपट काढला होता त्यावर शेवाळकरानी एक दिर्घ लेख लिहिला आहे तो मुळातून वाचण्यासारखा आहे. गांधीवादी आणि विनोबांचे शिष्य असलेले शेवाळकर सावरकरांना का मानतात हे समजून घेतले पाहिजे.
त्यात ते लिहितात ....
सुधीर फडक्यांचा सावरकरावरील चित्रपट पूर्ण झाला तेव्हा
तुजसाठी मरण ते जनन
तुजसाठी जनन ते मरण
असे म्हणणाऱ्या सावरकरांचे तेज:पुंज राष्ट्रसमर्पित जीवन युवापिढीसमोर येणार व त्यांच्या आत्मसंतुष्ट आयुष्यावर शहारे येणार ह्या बद्दलचा आनंद मला झाला . तसे ते स्पष्टपणे नमूद करतात.
राम शेवाळकर लिहितात ---“ सावरकरांच्या आयुष्यातील नाट्यपूर्ण क्षण म्हणजे गांधीहत्येचा अभियोग व त्यावरील सावरकरांची जबानी “.
आजही ह्या प्रश्नावर वादळ चालूच आहे.

शेवाळकर पुढे लिहितात ... “ १९४४ च्या नेताजी सुभाषबाबूंच्या आकाशभाषितातातील सावरकरांच्या सैनिकीकरणाच्या संदेशाचे ऋण मान्य केल्याचा किंवा न्या. आत्मचरण यांच्या निकालपत्रातील सावरकरविषयक उल्लेख फार महत्वाचा आहे “ .
आजही ह्या संबंधी पुरेशी स्पष्टता नाही आणि चर्चा चालूच असते.

शेवाळकरांचे सावरकर चित्रपटाचे समीक्षण आणि त्यांनी सुधीर फडके ह्यांना लिहिलेले पत्र मुळात वाचण्यासारखे आहे. दुर्दैवाने सावरकरांच्या जीवितकार्यावर पुरेसे विचारमंथन झालेले नाही असे त्यांना वाटते, ते खरेच आहे. आजही हेच प्रश्न प्रकर्षाने जाणवतात. हिंदुत्व , हिंदुत्ववादी , सावरकरवाद ,गांधीहत्या ह्या भोवतीच राजकारण फिरते आहे व गैरसमज चालूच आहेत. हा लेख अवश्य वाचवा. तसे हे पुस्तकच वाचनीय आहे.