Follow by Email

Tuesday, March 28, 2017

मोठा कादंबरीकार व्हायचंय .....


सध्या सौम्या भट्टाचार्य ह्याची ' इफ आय कूड टेल यु 'ही कादंबरी वाचायला घेतली . त्यात खालील वाक्ये वाचण्यात आली आणि विचारचक्र सुरु झालं .
It is said that 'Fiction is the higher autobiography'. Most of the fiction writers had used large part of their lives as the material for their body work.
Most of the famous novelists draw their material from their own life.
All fictions are edited experiences. When it comes to recollection, the writer is a past master. Since narrative is what he writes, he has been trained in craft. Recollection is his quarry , his compost heap, his archive. He nurtures it as carefully as if it were a second crop.( If i could tell you - Soumya Bhattacharya )
खरं आहे . कादंबरी म्हणजे दुसरं काय ? तशी ती आत्मचरित्रात्मकच असते . कादंबरीकार हा त्यातून डोकावत असतो. त्यांनी वर्णन केलेली पात्रे , परिसर , आजूबाजूची सामाजिक - राजकीय परिस्थिती त्याच्या परिघाचीच असते. त्याच्याच आजूबाजूचे विश्व असते. कादंबरीकार गोष्टीवेल्हाळ असला की तो ते खुलवून सांगत असतो आणि आपल्याला खिळवून टाकतो . त्यातच त्याची कारागिरी असते.  तसं पाहिलं तर प्रत्येक माणसाचं आयुष्य हे छोट्या मोठ्या कादंबरी सारखंच किंवा दीर्घ कथेसारखं असतं . सर्वांना ते लिहिता येत नाही म्हणून लेखक मोठा. श्री ना पेंडसे असो का चि त्र्यं खानोलकर , भालचंद्र नेमाडे असो का भाऊ पाध्ये , ह्यांच्या कादंबर्यांचा विचार केला तर वाचकांना हा अनुभव येतो. एवढेच काय, जयवंत दळवी असो का पु ल देशपांडे , ह्यांच्या लिखाणातील माणसं त्यांच्या आजूबाजूच्या जीवनातीलच दिसून येतात .
राहता राहिला प्रश्न तो ह्या लेखकांच्या कारगिरीचा. प्रत्येकाची शैली निराळी . प्रतिभा निराळी. खूप वर्षांपूर्वी पेंडसे ह्याची ' लव्हाळी ' ही कादंबरी वाचली होती . त्या कादंबरीचा नायक रोजनिशी लिहीत असतो. त्या रोजनिशीतून कादंबरी आकार घेते. तो त्यावेळी नवा फॉर्म होता . सौम्या भट्टाचार्य ह्यांची ही कादंबरी वाचताना एक नवा फॉर्म पहावयास मिळाला. ह्या आत्मचरित्रात्मक कादंबरीचा नायक आपल्या छोट्या मुलीला पत्रें लिहितो . तिने ती पत्रें मोठी झाल्यावर वाचायची असतात . त्यात तो आपले जीवन उलगडत जातो. ह्या कादंबरीतील एकाही पात्राला नाव दिलेले नाही. नायक आपल्या अपयशाची गाथा जशी सांगत जातो तसे  जगण्यातले ताणतणाव सांगत जातो. चुका सांगतो तसे आनंदाची क्षणचित्रे सांगतो. ह्या नायकाचा एकच ध्यास. मोठा कादंबरीकार/ लेखक व्हायचे. भरपूर पैसे कमवायचे . मोठ्या गाजलेल्या इंग्रजी लेखकासारखे लेखक व्हायचे. काहीतरी वेगळ्या फॉर्ममध्ये फिक्शन लिहायचे. सुरुवातीला जे नमूद केलं ते सार. अशी ही कादंबरी वेगळ्या वळणाची . कलकत्ता , मुंबई , लंडन आणि पुन्हा मुंबई ह्या शहरात राहणाऱ्या व लेखकू होऊ इच्छिणाऱ्या नायकाची .  ही तशी शोकांतिका आहे.नव्या भारतातील नव्या पिढीच्या तरुणाची .
तशी माणसं आपण आजूबाजूला पहात असतोच . प्रत्येकाचं आत्मचरित्र थोडंफार कादंबरीसारखं असतं. ज्याला शक्य आहे त्याने लिहीत जावं. त्यातूनच सकस कादंबरी जन्माला येईल . आपण लिहीत नाही म्हणून अशी आयुष्ये वाचायला मिळत नाहीत . ज्याच्याकडे सांगण्यासाखे खूप आहे त्याने लिहीत रहावे . म्हणून हा लिहिण्याचा खटाटोप .

Thursday, March 2, 2017

फेसबुक लेखनपुराणम


पाच सहा वर्षे झाली असतील . फेसबुकवर स्टेटस टाकण्यासाठी लिखाण करायचे किंवा कंमेंट्स टाकायचं . दिसलं काही किंवा वाचलं काही की हा व्यक्त होण्याचा खेळ सुरु झाला. फेबु उघडलं की कुणी काय लिहिलंय हे वाचलं की मनात सुरु होतं विचारचक्र. मग टाकली प्रतिक्रिया . तितक्याच वेगाने येते तिकडून प्रतिक्रिया आणि पुन्हा सुरु होतो नवा विचार . पुन्हा लिहायचे की सोडून पुढे जायचे हा एक प्रश्न . मला वाटतं लेखकाचं असंच होत असावे. विचारचक्रातील क्रिया- प्रतिक्रिया. तशी ती एक प्रकारची विकृती. फेसबुक ही एक विकृती की व्यक्त होण्याची प्रकृती. नव्हे आजची एक संस्कृती. एक व्यासपीठ. गप्पा मारण्याचं . एकटेपणा घालवायला फिरायला जाण्याचे ठिकाण.
मित्र मिळवण्याचे ठिकाण. तसे हे मित्र प्रत्यक्ष जीवनात भेटलेले असतातच असे नाही .मी तर अनेकांना एकदाही भेटलो नाही. असेच मित्र करीत गेलो. त्यात लेखक , पत्रकार, नाटककार , सामाजिक कार्यकर्ते , राजकीय व्यक्ती , विविध क्षेत्रातील मंडळी आहेत. थोडे नातेवाईक आणि ओळखीची मंडळी आहेतच . 'वाढता वाढता वाढे ',असा हा फेबु मित्रपरिवार . ह्या परिवारात मोदी भक्त आहेत तसेच मोदी द्वेषी आहेत. हा नवा क्लासिफाईड वर्ग मजा आणतो . रोज नवे खाद्य असते.वाचायला , कंमेंट्स मारायला मजा येते. इथे रागलोभ भरपूर . फ्रेंड -अनफ्रेंड करणे चालूच असते. कडाक्याने भांडण झाले की ब्लॉक करणे चालूच असते. काहीजण उपद्रवी असतातच. चालायचंच .
बहुतेक जणांना Like  किंवा कंमेंट करण्याची सवय असतेच .Like हे प्रकरण मोठे गंमतीचे आहे. Like म्हणजे दाद. पण ही दाद कुणाकडून मिळाली हे फार महत्वाचे असते. असे दाद देणारे तसे खरे मित्र असतातच असे नव्हे. दोन दिवसांनी ते कडाडून भांडायला येतात ,एखादी तिरकस कंमेंट टाकून. काही जणांना आपल्याला किती Likes मिळाले ह्याचे कौतुक . तसा एक कंपू असतोच . काहीही न वाचता Like  करून पुढे जाणाऱ्या मित्रांचा.
माझ्या दृष्टीने व्यक्त होणं , इतरांना आपले मत सांगणे , आपला आऊट ऑफ बॉक्स विचार काय आहे , हे सांगणे महत्वाचे आहे.ही सहजप्रवृत्ती .
आपल्या अनुभवात इतरांना सहभागी करून घेणाऱ्या मित्रांचे लिखाण खूप आनंद देऊन जाते . प्रवास , प्रवासातील गंमती जमती , फोटो - स्वतःचे, कार्यक्रमाचे , सामाजिक कार्याचे , भेटीगाठींचे , प्रवासाचे वगैरे . हे फोटो लिखाणापेक्षा खूप काही सांगून जातात.
काहीजण सहानुभूती मिळवण्यासाठी लिहितात तर काही जण अगदी खोल , खाजगी व्यक्तिगत अनुभव सांगून स्वतःचे मन मोकळे करीत असतात. असंख्य व्यक्ती. असंख्य प्रकृती. असंख्य स्वभावाचे नमुने .ही माणसं प्रत्यक्ष पाहिलेली नसतात पण ती कशी आहेत?, ह्याचा थोडा अंदाज येतो. १५ - २० स्टेटसवरून ह्या माणसाचा थोडासा अंदाज येतो.
अपरिचितातून परिचितांची प्रचिती किंवा परिचितातून अपरिचितांची प्रचिती म्हणजे हे फेसबुक विश्व्. तसं अनोखे विश्व्.इथे सगळेच लेखक- वाचक . काहीजण नुसतेच like करून पुढे जाणारे. काही जण किती Like मिळाले हे मोजण्यासाठी पुन्हापुन्हा येणारे. काहीजण पिंक टाकतात तशी कंमेंट टाकून पुढे जाणारे.
फेसबुकवरचे लिखाण म्हणजे मुक्तछंद .नुसते शब्द. लिखाण कधी त्रोटक तर कधी विस्तारित . कधी कट्ट्यावरच्या गप्पा. कधी एखादा परिसंवाद. फेसबुक उघडलं की क्षणाक्षणाला ताजेपणा जाणवतो . त्याचे कारण काही मित्र आपले अनुभव फार छान व्यक्त करतात .ते आपल्याशीच बोलतात असे वाटू लागते. काही जण भांडतात , पुन्हा मित्र होतात . जुन्या कंमेंट्स विसरून जातात. फेसबुकवर आपण एकमेकांना किती जाणून घेणार ? तसं ते आभासी जग . माणूस तसा असतोच असे नाही. असा हा मनोव्यापार येथे चालत असतो.
मला अनेकदा वाटतं ,' मी फेसबुकवर का लिहितो ?' . लक्षात येतं . इथे काही मित्र आहेत. त्यांच्याशी बोलावे. जमलं तर चर्चा करावी . त्यांची नवी बाजू समजून घ्यावी . आपले विचार तपासून बघावे. लोकांचा कल समजून घ्यावा . हे एक चांगलं माध्यम आहे. नव्या युगाचं . जोडणारं . म्हंटलं तर मीटिंग ऑफ माईंड्स. गावगप्पा करण्याचे ठिकाण. राजकारणाची चावडी . एक विरंगुळा .

Monday, February 27, 2017

रास्वसं , हिंदुत्व , सावरकर आणि इतर काही ......


प्राचार्य राम शेवाळकर हे ख्यातकीर्त वक्ते , साहित्यिक आणि आचार्यकुलाचे शिक्षक. त्यांचे ' ध्यास शिखरे ' हे २८ व्यक्तीवर लिहिलेले नितांत सुंदर पुस्तक हातात घेतले आणि एका दमात वाचून टाकले. 
सध्या रास्वसं, हिंदुत्व आणि सावरकर ह्या विषयावर उलटसुलट चर्चा चालू असते. आजचे राजकारण त्या भोवतीच फिरत असते. राम शेवाळकरांच्या ह्या पुस्तकात दोन सुंदर लेख आहेत. एका मार्क्सवादी कार्यकर्त्याची ' बालाजीची विचारयात्रा ' आणि सावरकरभक्त सुधीर फडक्यावर ' बाबूजींचे ध्यासपूर्व ' असे ते दोन लक्षवेधी लेख. शेवाळकर हे गांधीवादी आणि आचार्य विनोबांच्या जवळचे. त्यांचा सावरकर संप्रदाय किंवा रास्वसं ह्यांच्याशी सुतराम संबंध नव्हता. गांधी - विनोबा पंथातील असूनही सावरकरांच्या अनेक पैलू असणाऱ्या विभूतिमत्वाकडे ते आकर्षित का झाले?, हे वाचण्यासारखे आहे व समजून घेण्यासारखे आहे. बाळाजींच्या लेखात रास्वसं , काँग्रेसचे रास्वसंशी जवळीक असलेले त्यावेळचे नेते आणि डॉ हेडगेवार ह्यांच्यासंबंधी बरीच माहिती मिळते.
गंमत म्हणजे शेवाळकरानी नागपुरात बरीच वर्षे काढली आहेत त्यामुळे त्यांना नागपूरच्या हिंदुत्ववादी नेत्यांची खूप जवळून माहिती आहे. आर एस एस., डॉ हेडगेवार , डॉ मुंजे ही सारी हिंदुत्ववादी मंडळी नागपूरची. बाळाजीच्या लेखात आर एस एस संबंधी नवी माहिती समोर येते.
बाळाजी एक प्रखर बुद्धिमत्ता असलेले व्यक्तिमत्व. चौरस अभ्यासूवृत्ती असलेला माणूस.हिंदी-मराठी –इंग्रजी वक्तृत्व  गाजवलेला क्रांतिकारी विचारसरणीचा नागपुरी माणूस.’रणाविण स्वातंत्र्य कोणा मिळाले’ असं समजून दशहतवादी साहस करणारा त्यावेळचा स्वातंत्र्य सैनिक. अशा बाळाजीनी डॉ ल.वा. परांजपे ,धुंडिराजपंत ठेंगडी व डॉ हेडगेवार ह्यांच्याबरोबर १९२५ मध्ये राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ स्थापनेत पुढाकार घेतला होता. पहिले सरसंघचालक म्हणून डॉ हेडगेवारांच्या नावाची सूचना त्यांनीच केली होती व ते स्वतः पहिले सरकार्यवाह झाले होते. डॉ मुंजे ह्यांनी त्याच काळात हिंदू महासभेची स्थापना केली. ही सर्व मंडळी त्यापूर्वी कॉंग्रेसमध्येच होती. कॉंग्रेसच्या नागपूर अधिवेशनाचे डॉ मुंजे हे स्वागताध्यक्ष होते व स्वयंसेवक समितीचे प्रमुख डॉ हेडगेवार होते. पुढे कानपूरच्या अधिवेशनात कॉंग्रेसच्याच मंडपात भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाची स्थापना झाली.त्या अधिवेशनास बाळाजी हे डॉ हेडगेवार ह्यांच्या प्रेरणेनेच तेथे गेले होते. त्या अधिवेशनात बाळाजीना हजरत मोहनींची भेट घेण्यास डॉ हेडगेवार ह्यानीच सांगितले होते.
संघातील राष्ट्रभक्तीने भारावलेल्या युवाशक्तीचा उपयोग आपल्याला स्वातंत्र्यासाठी करता येईल अशी बाळाजी आणि इतर नेत्यांची समजूत होती पण डॉ हेडगेवार ह्यांनी आपली संघटना राजकारणाच्या उपसर्गापासून दूर ठेवण्याचे ठरविले होते. वैयक्तिक पातळीवर डॉ हेडगेवार ह्यांनी जंगल सत्याग्रहात भाग घेतला होता. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या धुंडिराज ठेंगडी ह्यांचा कम्युनिस्ट नेते कॉ डांगे ह्यांच्याबरोबर मीरत कटात सहभाग होता.त्यावेळी सावरकरानीही मार्क्सवादाला मान्यता दिली होती. सर्व जगानेच ऐहिक वृत्तीला अग्रक्रम देण्याची आवश्यकता त्यांनी प्रतिपादिली होती. प्रेषिताचा आव आणून व जनतेला अजाण कोकरू समजून तलवारीच्या जोरावर सक्तीने केलेल्या धर्मांतराची कळा मार्क्सला अभिप्रेत नव्हती , असे त्यांचे पतीपाद्न होते.
ठेंगडी व बाळाजी हुद्दार वर्तुळापलीकडचा विचार करणारे संघ स्वयंसेवक होते.त्रिपुरा कॉंग्रेस नंतर नेताजी सुभाष आणि डॉ हेडगेवार ह्यांची मुंबईत भेट घालून देण्याचे काम बाळाजीकडेच होते पण ती भेट झालीच नाही.
हेच बाळाजी पुढे कट्टर मार्क्सवादी झाले.स्पेनच्या जनतंत्रवादी तरुणांची एक इंटरन्याशनल ब्रिगेड होती .त्यात त्यांनी भाग घेतला .ते युद्ध कैदी झाले. तेथून सुटून आल्यावर कॉ डांगे ह्यांच्या अध्यक्षतेखाली त्यांचा मुंबई येथे सत्कार झाला तर नागपूरला स्वा.सावरकराच्या हस्ते मोठा सत्कार झाला . पंडित नेहरूंनी त्यांचे अभिनंदन केले तर डॉ हेडगेवार ह्यांनी संघ शिबिरात त्यांचे भाषण ठेवले होते. जे बाळाजी एक संघसंस्थापक होते तेच नंतर कट्टर मार्क्सवादी नेते झाले.
नागपुरातील बहुसंख्य कॉंग्रेस नेते हे संघाशी खूप जवळचे होते. विचारभिन्नतेची कुंपणे आजच्याएव्हढी काटेकोर झाली नव्हती.


टिळकांच्या नेतृत्वामुळे राष्ट्रव्यापी पक्ष म्हणून सर्वच कॉंग्रेसशी आस्था बाळगून होते.
खिलाफतीच्या चळवळीनंतर महात्माजींच्या स्वप्नातील हिंदू-मुस्लिम ऐक्य धृड होण्याऐवजी फुटीरता फोफाऊ लागली .विशेषतः ‘ सच्चा मुसलमान हा गांधीपेक्षा आपल्याला जवळचा असल्याचा‘ महमदअली जीनांच्या दर्पोक्तीमुळे भविष्याचा सुगावा लागून हिंदू हितासाठी स्वतंत्र पक्ष स्थापनेची निकड भाई परमानंद व डॉ मुंज्याना जाणवली व त्यातून  हिंदू महासभेची स्थापना झाली. जीनांनी गांधीजींना हिंदूंचाच नेता मानले व कॉंग्रेसला हिंदुंचीच संघटना मानले .हिदू समाज आत्मविस्मृत झाल्यामुळे आलेल्या दौर्बल्यापोटी त्याला पारतंत्र्यशरण व्हावे लागते . हा इतिहास आठवून त्याचा स्वाभिमान जागृत करण्यासाठीच डॉ हेडगेवार ह्यांनी संघाची स्थापना केली व योजनापूर्वक इष्ट ते वळण दिले. हा ह्या संघटनेच्या स्थापनेचा खरा इतिहास आहे.
त्याचवेळी धर्म , संस्कृती , परंपरा , तत्वज्ञान याचे अनुसरण करून माणसाचे मुलभूत प्रश्न सुटत नसतात . त्यासाठी भुकेचा व समतेचा प्रश्न घेऊन कम्युनिस्ट विचारसरणी वाढू लागली होती.
डॉ मुंजे आणि इतरांनी रास्वसंच्या शाखा गावागावात उघडल्या. अनेक जुन्या कॉंग्रेस नेत्यांनी आपापल्या भागात संघाच्या प्रसारास सहकार्य केले , ही त्यावेळची वस्तुस्थिती. असा संघ आणि कॉंग्रेस ह्यांचा संबंध होता. हिंदू महासभा का स्थापन झाली हे ही लक्षात घेणे आवश्यक आहे . कॉंग्रेसमध्ये हिंदुत्ववादी विचाराचे अनेक नेते होते तसेच कम्युनिस्ट व समाजवादी विचारांची मंडळी होती. पुढे नेहरूंच्याबरोबर मतभेद झाले म्हणून समाजवादी गट बाहेर पडला हे सर्वाना माहीतच आहे. हिंदुत्ववादी गट त्यापूर्वीच बाहेर पडला होता.     
सावरकरांच्या यज्ञमय चिथरारक जीवनाचा व अनेकांगी साहित्यकृतीचा पगडा उमलत्या वयापासून त्यांच्यावर झाला हे ते स्पष्टपणे सांगतात. त्यांनी सावरकरकरावर अनेक व्याख्याने दिली आहेत. ते सावरकर भक्त नसले तरी सावरकरांच्या साहित्याचे अभ्यासक आहेत. हे समजून घेताना आज जे जाणवते ते सध्याचे सावरकरद्वेषी वातावरण. त्याबद्दल खंत वाटू लागते.
सुधीर फडके आणि राम शेवाळकर ह्यांचा विशेष ऋणानुबंध होता. त्याचा धागा म्हणजे दोघांना वाटणारे सावरकरांचे प्रेम. सावरकरांच्या पहिल्या श्राद्धदिनी सावरकरप्रेमींनी दादरला सावरकर स्मारकाच्या जागेवर राम शेवाळकरांची चार व्याख्याने आयोजित केली होती. सुधीर फडके त्या व्याख्यानांना आवर्जून उपस्थित होते. सावरकर साहित्याचा त्यांचा अभ्यास सर्वाना माहित आहेच. सावरकरावर सुधीर फडके ह्यांनी जो चित्रपट काढला होता त्यावर शेवाळकरानी एक दिर्घ लेख लिहिला आहे तो मुळातून वाचण्यासारखा आहे. गांधीवादी आणि विनोबांचे शिष्य असलेले शेवाळकर सावरकरांना का मानतात हे समजून घेतले पाहिजे.
त्यात ते लिहितात ....
सुधीर फडक्यांचा सावरकरावरील चित्रपट पूर्ण झाला तेव्हा
तुजसाठी मरण ते जनन
तुजसाठी जनन ते मरण
असे म्हणणाऱ्या सावरकरांचे तेज:पुंज राष्ट्रसमर्पित जीवन युवापिढीसमोर येणार व त्यांच्या आत्मसंतुष्ट आयुष्यावर शहारे येणार ह्या बद्दलचा आनंद मला झाला . तसे ते स्पष्टपणे नमूद करतात.
राम शेवाळकर लिहितात ---“ सावरकरांच्या आयुष्यातील नाट्यपूर्ण क्षण म्हणजे गांधीहत्येचा अभियोग व त्यावरील सावरकरांची जबानी “.
आजही ह्या प्रश्नावर वादळ चालूच आहे.

शेवाळकर पुढे लिहितात ... “ १९४४ च्या नेताजी सुभाषबाबूंच्या आकाशभाषितातातील सावरकरांच्या सैनिकीकरणाच्या संदेशाचे ऋण मान्य केल्याचा किंवा न्या. आत्मचरण यांच्या निकालपत्रातील सावरकरविषयक उल्लेख फार महत्वाचा आहे “ .
आजही ह्या संबंधी पुरेशी स्पष्टता नाही आणि चर्चा चालूच असते.

शेवाळकरांचे सावरकर चित्रपटाचे समीक्षण आणि त्यांनी सुधीर फडके ह्यांना लिहिलेले पत्र मुळात वाचण्यासारखे आहे. दुर्दैवाने सावरकरांच्या जीवितकार्यावर पुरेसे विचारमंथन झालेले नाही असे त्यांना वाटते, ते खरेच आहे. आजही हेच प्रश्न प्रकर्षाने जाणवतात. हिंदुत्व , हिंदुत्ववादी , सावरकरवाद ,गांधीहत्या ह्या भोवतीच राजकारण फिरते आहे व गैरसमज चालूच आहेत. हा लेख अवश्य वाचवा. तसे हे पुस्तकच वाचनीय आहे.



Thursday, October 6, 2016

आनंदाचे झाड कुठे असते ?


एक जीवनप्रवास ....... सुखाचा .........दु:खाचा .........वेदनेचा........निखळ आनंदाचा........... सुखद सहवासाचा.......... हव्या हव्याशा वाटणाऱ्या कोमल तरल भावनांचा ....... नको असणाऱ्या आठवणींचा ......... यशाच्या ध्येयत्ताऱ्याकडे झेपावणारा ......कधी कधी अगतिकतेचा ......अनेकदा विलक्षण निसर्ग सौंदर्यात हरवलेला ....... तर कधी कधी निसर्गातील भीषण वादळासारखा – नको असणारा – सर्व संपवणारा ..... कधी अंतर्मुखतेकडून अध्यात्माकडे नेणारा .......तर कधी भौतिक सुखाची उधळण करणारा ...... कधी स्वतःला विसरणारा .......तर कधी कधी फक्त स्वतःचाच विचार करणारा ...... मनस्वी ......
आपल्याला सूर्य उर्जा देतो. न चुकता ,नियमितपणे तो त्याचे काम बिनभोबाट खंडही न होऊ देता अविरतपणे चालू ठेवतो. तो रोज सकाळी आपल्याला जागा करतो व जगण्याची नवी आशा निर्माण करून जगण्याचे नवे सामर्थ्य देतो. संध्याकाळी तो मावळल्यानंतर एक उदास अंधार निर्माण करतो. त्या रात्रीच्या गर्भातच असतो उद्याचा उष:काल.
आपलं आयुष्य वाहत राहते ...एखाद्या नदीसारखे – अखंड – न संपणारं ... आपण अनेक अडचणींना तोंड देत पुढे जात असतो . यश-अपयश सामोरे येत असते. नैराश्य आणि आशावाद ह्यांच्या दोन टोकावर आपण झोके घेत असतो. आनंद – सुख , आशा – निराशा ह्यांच्या हिंदोळ्यावर आपण रमतो , दमतो आणि विसावतो.
अगदी छोट्या छोट्या गोष्टीमुळे आपले मन आपला आनंद गमावून बसते . त्याचा शोध घेणे तसे कठीणच असते. साधं बघा . आपला शेजारी , मित्र किंवा नातेवाईक जर आनंदी असेल तर आपणही त्याच्या आनंदात सामील व्हावयास हवं . त्यावेळी आपल्याला दु:ख का बरे वाटावे ? आपण कोणताही पाश न स्वीकारता इतरांच्या सुखदु:खात सामील कां होऊ शकत नाही ?
कोणत्याही दु:खाच्या क्षणी आपण हे लक्षात घेतले पाहिजे की “ हे ही दिवस जातील “. तसेच सुखाचे दिवस येतात नि जातात. ते ही असेच येतील आणि जातील.
हे जग बदलतंय . बदलणारच. बदलत राहणं ( Change ) हा एक स्थायीभाव आहे, हे आपल्या लक्षात असावयास हवं .
आपण आणि आपले जीवन इतक्या विविध गोष्टीवर अवलंबून असतं. अनेक बाह्य घडामोडीमुळे आपल्या जीवनावर सतत परिणाम होत असतो. ‘Expect the Unexpected’, हेच आपल्या लक्षात येत नाही.
आपण आपल्या स्वतःला घडवीत गेले पाहिजे. आपला ‘ आत्मानंद ‘ हेच खरे आनंदाचे स्वरूप आहे . मन:शांती ( Inward Peace ) फार महत्वाची असते. आपल्याला जर खरा आत्मिक आनंद हवा असेल तर आपल्याला जे हवे ( श्रेयस किंवा प्रेयस ) त्याचा आपण त्याग करावयास हवा. आपण आपल्याला विसरायला हवं .चित्रकाराला चित्रातून मिळणारा आनंद , शिल्पकाराला शिल्पकृती पूर्ण झाल्याचा आनंद हे आनंदाचे खरे रूप. तेच आपण शोधले पाहिजे.
प्रत्येकाला आनंदी असावे असेच वाटत असते. कोणालाही दु:ख नकोच असते. दु:ख हे आयुष्याच्या जगण्याच्या अवस्थेशी निगडीत आहे. दु:ख आणि त्रास हा जगण्याचा अविभाज्य भाग आहे . आशा – आकांक्षा हे दु:खाचे मूळ आहे असे गौतम बुद्धाला जाणवले म्हणून तो हिमालयात निघून गेला. जगातला कोणताही माणूस मरेपर्यंत आनंदी राहू शकत नाही. माणूस हा आनंद त्याच्या स्मशान यात्रेलाच घेऊन जातो. जगनं म्हणजे जन्मल्यापासून वेदनेला घेऊन राहणं. आपण म्हणूनच निवृत्त होण्याचा प्रयत्न करावयास हवा. आशेपासून दूर जावयास हवे. निवृत्त होणं व राजीनामा देऊन अलिप्त राहणे म्हणजेच जगण्याच्या हव्यासातून बाहेर पडणे . ते जमलं पाहिजे.
जीवनपूर्तता कशी प्राप्त होईल ? मन खरे कसे समाधानी असेल? ज्याच्याजवळ आपल्यापेक्षा खूप काही आहे ,त्याच्याकडे न बघता आपल्यापेक्षा ज्यांच्याकडे खूप काही नाही व आपल्याकडे इतरांच्यापेक्षा खूप जास्त आहे , असा विचार केला तरच आपण समाधानी होऊ शकू.
एका ख्रिस्त धर्मगुरुनी म्हंटले आहे की , ‘ मी लहान असताना पायातल्या बुटासाठी रडत होतो पण जेव्हा एका व्यक्तीला पायच नाहीत  हे दिसले तेंव्हा मी बुटासाठी रडणे सोडून दिले ‘. आपल्याला अनेक गोष्टी हव्याहव्याशा वाटतात व त्या मिळवण्यासाठी आपण जीवापाड कष्ट करून मिळवतो. परंतु ह्या मिळवलेल्या गोष्टीच अनेक दु:खे निर्माण करीत असतात. अशा मिळवलेल्या वस्तूतून आनंदाच्याऐवजी अनेक दु:खे निर्माण होताना दिसतात आणि आपला भ्रमनिरास होतो. कित्येक लोकांना जगण्यासाठी आवश्यक असलेल्या किमान गरजा उपलब्ध नसतात . तरीही ही मंडळी सुखी-समाधानी कशी असतात ? आनंद ही मनाची एक अवस्था आहे . ही अवस्था आपण कशी प्राप्त करून घ्यायची हे आपण ठरवले पाहिजे .
आपण आत्मकेंद्रित असावयास नको. आपण आत्मप्रौढीपासून दूर असावयास हवे. आपण हे जर करू शकलो तर छोट्या छोट्या गोष्टीमुळे आपले मन दुभंगणार नाही. आपण बौद्धिक आणि आत्मिक  आनंद मिळवू शकू. भौतिक सुखे व पारमार्थिक सुखे ह्याच्याबरोबर आत्मिक सुख ही फारच महत्वाचे आहे, हे आपण लक्षात घेतले पाहिजे.
भौतिक सुखे मिळाली तरी मन पूर्णपणे समाधानी होईल ह्याची शक्यता नाही. आपण फार छोट्या छोट्या कारणामुळे आनंद गमावून बसत असतो. जर एखाद्याने आपणास जेवणाचे आमंत्रण दिले नाही म्हणून आपण त्याच्यावर राग धरतो. एखाद्या सहकार्याला जास्त पगाराची बढती मिळाली म्हणून आपण चिडतो. आपला सहकारी परदेश प्रवासाला गेला म्हणून आपण जळफळतो. आपल्या मनात नकळत अशा असूया निर्माण होत असतात. त्यामुळे आपण दुसर्यांच्या आनंदात सहभागी होऊ शकत नाहीत.
जगातली सगळीच माणसे खूप छान किंवा खूप वाईट असू शकत नाहीत. अशी एका टोकाची माणसे असू शकत नाहीत. आज चांगली असलेली माणसे उद्याही चांगली असतीलच असे नाही. ती बदलत असतात. जर आपला मित्र किंवा शेजारी त्याला मिळालेल्या यशामुळे आनंदी झाला असेल तर आपणही त्याच्या आनंदात सहभागी व्हावयास हवे.
आपण आपल्या जवळच्या माणसात गुंतणे स्वाभाविक आहे .परंतु न गुंतता गुंतले पाहिजे. आपण एकरूप असून वेगळे असावयास हवे ( Detached Attachment ). कोणत्याही सुखदु:खाच्या क्षणी हे लक्षात ठेवावयास हवे की ‘ हे ही दिवस जातील ‘. नेहमीच सुखाचे किंवा दु:खाचे दिवस नसतात. ते येतात आणि जातात. सुख हे दिवसासारखे असते. रात्र त्या नंतर येतेच. रात्रीच्या गर्भातच उद्याचा उष:काल असतो. ‘ होता होता काळ रात्र झाली ..... ‘ हे लक्षात घेतले पाहिजे. आनंद शोधला पाहिजे . आनंदाच्या झाडाखाली विसावले पाहिजे.


Saturday, October 1, 2016

‘ललित लेणी' तील विचार –सौंदर्य


काही पुस्तके अशी असतात की जी पुन्हा पुन्हा वाचावीशी वाटतात . प्रत्येक वेळी मनाला वेगळाच आनंद मिळत असतो. काहीतरी वेगळं सांगितलेले असते. पुस्तकाने मनाची पकड घेतलेली असते. एकदम नवा विचार असतो. अशा पुस्तकापैकी एक मनाची पकड घेणारे पुस्तक म्हणजे डॉ राम मनोहर लोहिया ह्यांच्या हिंदी आणि इंग्रजी लेखांचे मराठीत अनुवाद केलेले पुस्तक ‘ललित लेणी’ . हे साहित्यातले एक सुंदर लेणं आहे एव्हढं नक्की. डॉ राम मनोहर लोहिया हे  एक राजकारणातील वादळी व्यक्तिमत्व. हा एक मोठा माणूस .पण आम्हाला ह्या माणसाचं मोठेपण समजलेच नाही. ह्याचे कारण असे की आम्ही छोटी माणसं एवढी छोटी आहोत की ह्या माणसाचे मोठेपण आपल्याला समजलेच नाही.
डॉ राम मनोहर लोहिया 
लोहियांच्या बाबतीत नेमकं उलटं घडलं. त्याच्याबद्दल अनेक  गैरसमज. लोहिया हे गांधीजींचे शिष्य. तरीही त्यांच्या नशिबी सगळेच उलटे होते. इंग्रजी व पोटभरू वृत्तपत्रांनी लोहियांचे विकृत स्वरूप जनतेसमोर मांडले . ह्या माणसाचे मोठेपण कोणालाच समजले नाही . लोहिया समाजाला पचविता आले नाही.
लोहियांचे राजकारणातील स्थान जरी बाजूला ठेवले तर एक समाजसुधारक , एक अर्थशास्त्रज्ञ , एक सौन्दार्यपूजक असे लोहिया अधिक आकर्षक आहेत. बंडखोर लोहिया त्या वेळच्या तरुणांना समजलेच नाहीत. भारतीय समाजाला लोहिया हा हे समजलेच नाहीत. असे हे लोहिया समजून घ्यायचे असतील तर ‘ललित लेणी ‘ हे त्यांचे पुस्तक वाचलेच पाहिजे. त्यामुळेच हा माणूस अधिक चांगला समजू शकेल . पु ल देशपांडे ह्यांच्यासारख्या मराठी साहित्यिकाने ह्या पुस्तकाला लिहिलेली प्रस्तावना अप्रतिम आहे. ती लोहियांचे खरे व्यक्तिमत्व उभी करते. ह्या पुस्तकातील त्यांचे सर्व लेख अनेक नवे विचार सांगून जातात आणि आपल्याला अधिक विचारप्रवृत्त करतात,
भारतीय संस्कृतीच्या लंब्याचवड्या गप्पा मारणारे आणि तथाकथित राष्ट्रवादाच्या गप्पा मारणार्यांनी   लोहिया विचार समजून घेणे आवश्यक आहेत. लोहिया हे खरे भारतीय संस्कृतीचे पुरस्कर्ते होत. लोहियांनी सुद्धा इतिहास आणि पुराणाचा सखोल अभ्यास केला होता.त्यांनी ह्या देशातील शिल्पसौंदर्याचा व ऐतिहासिक स्थळांचा संपूर्ण अभ्यास केला होता. लोहियांच्या लेखातील काही विचारसौंदर्य वेचून मी येथे सादर करीत आहे.
भारतीय संस्कृती
‘ राम , कृष्ण आणि शिव ही भारतीयांना पडलेली परिपूर्णतेची सुंदर स्वप्ने आहेत. भारतमाते आम्हाला शिवाची मती दे, कृष्णाचे अंत:करण दे व रामाची कृती दे . अपरिमित मन देऊन आमची घडण कर ‘ . असे लिहिणारा हा माणूस भारतीय संस्कृतीचा खरा उपासक नव्हे काय ?
लोहिया म्हणतात , “ जे मन भयहीन , वासनाहीन आणि नैराश्यहीन आहे तेच योग्य विचार करू शकते”. निर्भयता , आशावादी , व निरिच्छता ह्या गुणावरच आपण विचारवंत होऊ शकतो. 
'शिल्प' ह्या लेखात ते म्हणतात इतिहासाचे ग्रंथ कधीतरी नाश पावतात म्हणूनच की काय भारतीय जनतेने अनंत काळ प्रचलित राहणाऱ्या कथा अनेक कहाण्याद्वारे लोकांना सांगून ठेवल्या आहेत. इतिहास संतापला . त्याने आपल्यावर सूड घेतला, असे असले तरी भारतीय धर्माने आपली कथा म्हणूनच पाषाणावर चितारली. त्यामुळे हजारो वर्षाची ही संस्कृती शिल्लक राहिली . वाढली .विकसित झाली.
आपल्या कलाकारांनी शिल्पातून बुद्धाचे निरनिराळे रूप दाखविले आहे . त्याबद्दल ते लिहितात ,’ क्रॉसवर हातापायांना खिळे ठोकलेले जसे ख्रिस्ताचे एकच रूप दिसते पण बुद्ध व महावीर ह्यांची निरनिराळी रूपे दिसतात. कोठे चिंतामग्न , कोठे दया किंवा अभय दाखविणारे तर कोठे विकारावर विजय मिळवणारे योगी दिसतात.' आपले भारतीय शिल्पकार हे संपूर्णपणे स्वतंत्र होते आणि त्यांच्या प्रतिभा शैलीला पूर्ण स्वातंत्र्य होते. ' हेच ते वेगळेपण सहज दिसून येते. श्रवणबेळगोळाची महावीराची मूर्ती पाहून लोहीयाना वाटले , ‘ माणसाला आपल्यावर कधीच विजय मिळविता येत नसतो. मनाच्या बैलाला पकडण्यात यश मिळवले तरी त्याला मोकळे सोडता कामा नये "
शिवाचे पुराणातील व्यक्तिमत्व पाहताना त्यांना वाटले,"पुढच्या क्षणाविषयी माणसाची उत्सुकता कदाचित संपूर्णतया कधीच नाहीशी होणार नाही, परंतु वर्तमानकाळात स्वतः बरेचसे गुंतवून घेऊन त्यातून अधिक फलप्राप्ती करणे त्याला शक्य आहे"
अर्ध्या बाजूने स्त्री आणि अर्ध्या बाजूने पुरुष असलेल्या अर्धनारी नतेशेअरच्य मूर्तीकडे पाहून त्यांना वाटते "अर्धागाने पार्वती आणि अर्धागाने शंकर असलेले अर्धनारी नटेश्वराचे रूप म्हणजे एक सर्वोच्च आणि सजीव असे सारे भेद मिटविणारे सृजन आहे ".
भारतीय कलाकेंद्रे प्रमुख शहरापासून दूर आहेत. का ? तर भारतीय इतिहासाचा आत्मा परक्यांच्या नजरेचे , जिच्यावर सतत आघात होत असतात अशी एक नाजूक सुंदरी आहे म्हणून येणाऱ्या –जाणार्यांची आकस्मिक नजर जाणार नाही अशा दूरच्या व निर्जन ठिकाणी ही सुंदरी शिल्पे लपून राहिली आहेत. त्यांची निर्मिती म्हणूनच अशा दूर ठिकाणी केलेली आहे. संस्कृती जपण्याचा हा प्रयत्न दिसतोय.
प्रेम हे सौंदर्याचे जुळे भावंड
सांची , अजिंठा , वेरूळ , नालंदा व चितोड ही भारतीय अवशेशाची व कलाकृतींची चार महत्वाची केंद्रे. ती केंद्रे म्हणजे एक प्रकारे संस्थाच होत. अजंठाबद्दल ते म्हणतात , ‘ ही लेणी म्हणजे भारतीय माणसाचा इतिहास’ आहे' .वेरूळचा विजयस्तंभ पाहून त्यांना वाटते ,’ महान वस्तूतील सौंदर्य समजायला थोडा वेळ लागतो. म्हणून पुन्हा पुन्हा पाहिल्या म्हणजे त्याचा अर्थ उलगडू लागतो’. तर चितोडचा विजयस्तंभ हा ‘ जीव कासावीस करणारे सौंदर्य आहे ‘ , असे त्यांना वाटते. हा मनोहर विजयस्तंभ उभा करून आपला जणू विजयच झाला असे पराभूत रजपुताना तर वाटलं नसावं ? ,असा विचार ते व्यक्त करतात.
दौलताबादचा छोटा स्तंभ पाहून त्यांना वाटते , ‘ ध्येय उच्च पण त्या मानाने साध्य करण्याचे  प्रयत्न छोटे’. असे हे प्रतिक. आपल्या संस्कृतीच्या अपयशाचे द्योतक.
पाषाणातील सुंदर युवती सर्वाना का आकर्षित करतात ? एखादी प्रिय व्यक्ती सुंदर वाटणे किंवा पूर्णत्वाने दिसणे ही गोष्ट योगायोगावर किंवा पाहणार्याच्या वयावर अवलंबून असते'. शिसवीच्या लाकडासारख्या काळ्या अथवा हस्तीदन्तासारखा फिकट पिवळ्या रंगाचा किंवा रागीट अथवा मट्ठ अथवा कुरूप चेहराही कधी कधी कोणाकोणाला मोहक दिसतो. सयामी जुळ्याप्रमाणे प्रेम हे देखील सौंदर्याचे जुळे भावंड आहे. एखाद्या व्यक्तीवर प्रेम असले म्हणजे ती सुंदर दिसू लागते. ते खरेच आहे.
भरवेगाने धावणारी गंगा व संथ वाहणारी यमुना हे भारतीय शिल्पकारांचे दोन अत्यंत प्रिय विषय. गंगा ही विवाहित प्रौढ स्त्री तर अवखळ असणारी यमुना ही नवजात बालिकाच आहे , असे त्यांना वाटते.
लोहिया ब्रम्हचारी होते तरी ते स्त्री सौंदर्याचे पूजक होते . ते कोणार्क बद्दल सांगतात ..
कोणार्क इतका ठसकेदार स्त्री सौंदर्याचा अविष्कार जगात कोठेही सापडणार नाही. कोणार्क येथील शिल्पात संगीत गाणार्या अनेक युवतींची सुंदर चित्रे आहेत. ते तेथे चढून त्या युवतीचे डोळे ,  ओठ नि शरीराची सुंदर वक्राकार वळणे ह्यावर हात फिरवून पाहतात व त्यांना वाटते ..’ ह्या मानवी युवती नसून पाषाण रूप घेतलेल्या अदृश्य स्वर्गीय आकृती आहेत' – असा हा खरा सौंदर्यपूजक माणूस.
शिल्पकृती विध्वंसक व नष्ट करणाऱ्या रोगट मनोवृत्तीबद्दल त्यांना अतिशय राग आहे. ते म्हणतात –‘ खेड्यातील मूर्ख विध्वंसक व षंढ सुसंकृत लोक आपल्या पूर्वजांनी निर्मिलेल्या कलाकृतीचे जतन तर करू शकले नाहीतच पण नवनिर्मितीही करू शकले नाहीत हेच आपले दुर्दैव.
ते पुढे म्हणतात ,"‘नवनिर्मिती हे स्वतंत्र व सार्थ जीवनाचे प्रतिक होय".
शबरीच्या लोककथेबद्दल सांगताना ते लिहितात.......
‘ काहीतरी असामान्य बंधनाने बांधले गेल्याशिवाय कोणीही स्त्री-पुरुष एकमेकाचे उच्छिष्ट खात नाहीत’. मागास जाती आणि आदिवासी जमाती यांच्या संशोधनाकडे आपण पुरेसे लक्ष दिले पाहिजे . हे संशोधन एका सोन्याच्या खाणीचे संशोधन आहे,असे त्यांना वाटते व त्यांची बघण्याची दृष्टी सर्वस्वी वेगळी आहे.
एके ठिकाणी ते लिहितात ,'हिंदुस्तानच्या भूतकाळाचा शोध हेच त्याचे भविष्यकालीन पुनरज्जीवनही आहे'.
भारतीय लिप्याबद्दल ते म्हणतात , ‘ भारतातील लिप्या या देखील भारतीयांची सारभूत एकता सिद्ध करतात. भारतीय लिप्या ही नागरी लिपिचीच अदलतीबदलती स्वरूपे आहेत.  प्रत्येक गोष्टीवर सुंदरतेचा साज चढविण्याची वृत्ती त्यांच्या लिप्यामध्ये प्रगट झाली आहे. उर्दू व्यतिरिक्त सर्व लिप्या या ध्वनी व आकार या दृष्टीने ९९ % सारख्या आहेत. ९० अंशाच्या कोनाने नागरी लिपी वळविल्यास कानडी अक्षर तयार होते. तमिळ आणि बंगाली लिप्यात दावा कल आणि दोन रेषांनी जोडणे हा प्रकार आहे. असा त्यांचा पाहण्याचा वेगळा भारतीय दृष्टीकोन दिसून येतो. 
महान मानवतेची गाथा
बुभुक्षित माणसाला धर्माचे बंधन नसते , हे खरे नव्हे काय ? उदात्त आशा ,आकांक्षा ,जीवन शक्ती असलेल्या अदम्य कथा , देशाचा प्रादेशिक आणि दैवी इतिहास ह्यां सर्वांची नोंदवही म्हणजे आपली पुराणे. पुराणांचा हेतू सर्वसमावेशक आहे. श्रेष्ठ पुराणकथा म्हणजे सुंदर महाकाव्य व मन र्माव्नार्या लोककथा . पुराणं म्हणजे अनेक लघुकथा किंवा कादंबरया. त्यात अनेक नाट्य विषय आहेत. नाट्य , शास्त्र , काव्य , वेधक कथा , मनोरंजन ह्यांचा मनोहर संगम म्हणजे आपली पुराणं . पूरक म्हणजे कधीच अंत नसलेली कादंबरी. त्यात असतात जनतेच्या रक्तमांसाच्या पेशी. आपली पुराणे ही महान मानवतेची  गाथा आहे. असाही एक बघण्याचा वेगळा दृष्टीकोन.
एके ठिकाणी ते लिहितात ,'हास्य व स्वप्ने अर्थशून्यच असतात पण माणसावर त्याचा विलक्षण प्रभाव पडत असतो. कारण ती माणसाचे अंत: करण विशाल बनवतात. राम म्हणजे मर्यादित व्यक्तित्व पूर्णत्वास पोचल्याचे प्रतिक आहे म्हणून तो सर्व भारतीयांच्या मनात वसलेला आहे – नियोजन व्यवस्था व बाह्याचारावर कायदेकानूनचे बंधन व अंतरीच्या स्वविवेक बुद्धीवर नियंत्रण या दोन गुणांचा  राम हा खरा प्रतिक आहे. धर्माच्या विजयासाठी अधर्माबरोबर वागले पाहिजे ह्याचे प्रतिक म्हणजे कृष्ण.  म्हणूनच राम आणि कृष्ण ही भारतीयांना पडलेली सुंदर स्वप्ने आहेत,

असे एक ना अनेक उतारे त्यांच्या लेखातून देता येतील. खरं म्हणजे हे पुस्तक अप्रतिम आहे. नव्या विचारांनी नटलेले आहे.विचार करावयास लावणारे आहे. संग्रही ठेवण्यासारखे आहे. लोहियांचे खरं भारतीय व्यक्तिमत्व ह्या पुस्तकातून प्रकट होतं . लोहिया ह्यांचे इंग्रजीवर विलाक्ष्ण प्रभुत्व होते. ते हिंदीचे कट्टर पुरस्कर्ते होते. अस्सल इंग्रजी बोलणार्यास लाजवील असा त्यांचा इंग्रजी भाषेचा अभ्यास होता. मुळातच त्यांचे इंग्रजी लिखाण वाचणे अधिक आनंद देणारे आहे. पण मराठीतले हे ‘ ललित लेणं ‘ मला तर मराठी साहित्यातील ‘ वेरुळचे कैलास लेणं ‘ असल्यासारखं वाटते. मला लोहिया जे काही थोडे बहुत समजले ते त्यांच्या ह्या पुस्तकातून. म्हणून हे ‘ ललित लेणं ‘ मला अधिक मोलाचं व जवळचं वाटते. 
( हा लेख १९६९ साली दैनिक मराठवाडा ह्या वर्तमानपत्रात प्रसिद्ध झाला होता. )           

Monday, September 12, 2016

डिजिटल क्रांती : साक्षरता अभियान आणि ई-लर्निंग


४० तासात साक्षर व्हा

मरोल येथील साक्षरता केंद्रात शिकणारया स्त्रिया – उर्दू , तमिळ ,हिंदी आणि मराठी भाषेतून शिक्षण उपलब्ध
भारतात ३५ कोटी लोक निरक्षर आहेत . त्यांना साक्षर करण्याचे काम अतिशय अवघड आहे. त्यात निरनिराळे वयोगट आहेत . स्त्रियांचे प्रमाण अधिक आहे. आपल्या देशाच्या विकासाच्या वाटचालीत निरक्षर प्रौढाना साक्षर करणे अत्यंत आवश्यक आहे. गरिबी आणि निरक्षरता ह्या दोन कारणामुळे विकासाची गती खुंटली आहे. त्यात मोठा अडथळा निर्माण झाला आहे . १५ ते ३० वयोगटातील हे निरक्षर लोक शाळेत जाण्यासाठी तयार नसतात. वृद्धाना त्यांच्या मुला-मुलीकडून शिकायचे नसते . पोटापाण्यासाठी त्यांना छोटीमोठी कामे करावी लागतात. त्यातून त्यांना वेळ मिळू शकत नाही. त्यांची इच्छा ही नसते. आता ह्या वयात शिकून काय करायचे ?,  असा त्यांचा मूळ प्रश्न. एकदा वय वाढल्यानंतर साक्षर करणे फार कठीण असते. त्यांना विकासात सहभागी करून घ्यायचे असेल तर त्यांना किमान लिहिणे – वाचणे आले पाहिजे . साक्षर असलेल्या व्यक्तीलाच  अधिक चांगल्या प्रकारचे काम  मिळू शकते . त्या व्यक्ती  समाजात इतरांशी अधिक चांगला संवाद साधू शकतात आणि चांगला व्यवहार करू शकतात. त्यांना  स्वतःची स्वाक्षरी करता आली पाहिजे . निरनिराळे फॉर्म भरता आले पाहिजेत. हिशोब समजला पाहिजे आणि किमान दोन अंकी  आकडेमोड आली पाहिजे.  ह्या लोकांना साक्षर करण्यासाठी नवे डिजिटल तंत्रज्ञान उपलब्ध झाले आहे . प्रौढ शिक्षण सहज शक्य आहे . नव्या डिजिटल क्रांतीमुळे ४० तासात निरक्षर लोकांना साक्षर करणे सहज शक्य आहे . या . वर्गात बसा .एक तास टीव्ही पहात असतात तसे स्क्रीनवर बघा आणि हसत खेळत शिका . टीव्हीवर जशी सिरीयल नेमाने बघतात तसे हे ४०- ५० धडे नुसते मन लावून ऐका .३०० ते ५०० शब्दांची ओळख होईल आणि हे निरक्षर लोक वर्तमानपत्र वाचू लागतील .हे शक्य झाले आहे .ह्या योजनेत २ लाख निरक्षर लोक साक्षर झाले आहेत.
साक्षरता केंद्र , जोगेश्वरी
ह्या साक्षरता अभियानासाठी टाटा कन्सलटन्सी सर्व्हिसेस ( टीसीएस )चे पूर्वीचे संचालक फकीरचंद कोहली ह्यांनी संगणकीय तंत्रज्ञानाच्या आधारे एक योजना राबवली . त्यासाठी विशेष संगणकीय प्रणाली तयार केली . प्रौढ शिक्षणतज्ञाचा सल्ला घेऊन एक अतिशय सोपी प्रणाली तयार केली. Audio-Visual तंत्र असल्यामुळे प्रौढ निरक्षर लोक ऐकत–पहात शिकतात . कोणत्याही शिक्षकाची  गरज नसते . क्लिक करा आणि कार्यक्रम बघा . Animation तंत्र वापरून वर्गपाठ  आखलेला असतो.  ह्या प्रणालीमुळे रोज नवे शिकता येते .रोज थोडी थोडी शब्दांची ओळख होत जाते . शिकण्याचा उत्साह वाढत जातो. रोज वर्गावर यावेसे वाटते. आधी शब्द समजू लागतात आणि मग अक्षरओळख होते . निरक्षर व्यक्तीला शब्द माहित असतातच. त्यांना अक्षरओळख नसते. 'शब्दातून अक्षराकडे', असा हा प्रवास आहे. शब्द ओळखू लागले की अक्षरांची ओळख होत जाते . रोज ३० शब्द समजतात .पाच शब्द एका मिनिटात लिहिता येतात .१ ते १०० आकडे मोजता-लिहिता येतात. तीन आकडी बेरीज–वजाबाकी करता येते. दोन आकडी गुणाकार-भागाकार करता येतो. असे हे सोपे तंत्रज्ञान आहे .
‘पोलियो मुक्त जग’ हे स्वप्न साकार झाल्यानंतर रोटरी ( Rotary International) ह्या जागतिक संस्थेने TEACH हा कार्यक्रम हाती घेतला आहे.
T  - Teacher Support
E   - e-Learning
A   - Adult Literacy
C   - Child Development
H   - Happy School
हे उद्देश समोर ठेऊन आमच्या रोटरी क्लब ऑफ मुंबई अंधेरी ह्या संस्थेने ह्या क्षेत्रात काम् सुरु केले व गेल्या दोन वर्षात अंधेरी आणि आजूबाजूच्या भागात ८ साक्षरता केंद्र आणि ८ e-Learning ( ५ वी ते १०वी साठी ) केंद्र सुरु केली आहेत.
 डॉ नरेंद्र गंगाखेडकर ‘साक्षरतेसाठी डिजिटल तंत्रज्ञान’ ह्या विषयावर बोलताना .जकॉब कोशी , अध्यक्ष , रोटरी क्लब ऑफ मुंबई अंधेरी अध्यक्षस्थानी . 
ह्या केंद्रात संगणक किंवा Laptop , प्रोजेक्टर , स्क्रीन , संगणक प्रणाली ( अभ्यासक्रम + टीसीएस साक्षरता अभ्यासक्रम ) देण्यात आले आहेत . शिक्षकांना प्रशिक्षित केले आहे . साक्षरतेच्या वर्गात प्रत्येक विद्यार्थ्याला एक पाटी आणि खडू दिला की काम झाले . ऐकणे आणि पाहणे ह्या दोन प्रक्रियेतून शब्दांची ओळख होते व त्यांना अक्षरे  लिहिणे जमू लागते.
Eduprojector with Pen Drive and Speaker Connection :  कोलडोंगरी साक्षरता वर्ग उद्घाटन
अलीकडे संगणकाची आवश्यकता नसते . एक LED Projector ( Tirubaa Eduprojector)  असतो. त्यात पेन drive असतो . तेथे प्रणाली असते. त्याला स्पीकर जोडलेला असतो. स्क्रीनवर सर्व दिसते व ऐकता येते. क्लिक केले की यंत्र सुरु होते. बटन दाबा. पडद्यावर  बघा आणि शिक्षित व्हा . असा हा प्रयोग. खरी डिजिटल क्रांती. तिचा संबंध साक्षरतेशी जोडण्यात यश आले आहे.
प्लग आणि प्ले – बटन दाबा आणि चालू करा . शिक्षक , विद्यार्थी आणि शाळेतील सहाय्यक सहज ह्याचा वापर करू शकतात . ह्यासाठी संगणकाची आवश्यकता नाही. 
कोलडोंगरी रात्रशाळा : ई-लर्निंग ९ वी-१० वीचे विद्यार्थी
रात्रशाळा , दीक्षित रोड , विलेपार्ले , समर्थ रात्रशाळा ,कोलडोंगरी, शामनगर जोगेश्वरी , रात्रशाळा , जोगेश्वरी पूर्व , मरोल येथे केवळ स्त्रीयांच्यासाठी ( तमिळ , उर्दू , हिंदी आणि मराठी ) केंद्र , श्रमिक विद्यालय , जोगेश्वरी, गुरु नानक विद्यालय , महाकाली , ह्या ठिकाणी ही केंद्रे आमच्या रोटरी क्लब तर्फे चालू आहेत.
Wow!!! Just Click and Learn. Very useful technology for learning , improving and understanding. It is a self-learning coaching class for students who can't afford to go for commercial coaching class. 
 “ वाह SS , बटन दाबा , टीव्ही बघा. ४० इपिसोड बघा आणि साक्षर व्हा” , अशी प्रतिक्रिया जोगेश्वरीच्या केंद्र संचालकाची. काही महाविद्यालयीन मुले आणि मुली हे केंद्र चालविण्यासाठी मदत करतात. निरक्षरांना मार्गदर्शन करतात.
कोलडोंगरीचे पोरटेकर सर म्हणाले , ‘ हा संगणक म्हणजे शिक्षकांचा सहाय्यक आहे. रात्रशाळेतील विद्यार्थ्यासाठी पैसे न भरता ट्युशन क्लास आहे . परीक्षेत गुण नक्कीच वाढणार . तो खरा टयूटर आहे.”
जनता रात्रशाळा, विलेपार्लेचे मुख्याध्यापक ह्यांना प्रौढ साक्षरता अभ्यासक्रम खूप वेगळा वाटतो. हे प्रौढ सहसा शिकायला तयार नसतात . त्यांना थोडा न्यूनगंड असतो. शिकण्याची भीती वाटत असते. नवीन तंत्रांचा वापर करून चांगला  प्रयोग केला आहे , असे मत त्यांनी व्यक्त केले.
कोलडोंगरीचे पाटील सर म्हणाले , ‘ सोपे करून कसे शिकवावे , हे आम्हा शिक्षकांना आता चांगले समजले आहे . प्रशिक्षित शिक्षक असण्याची गरज नाही .संगणक हाच एक शिक्षक . तो अभ्यास करून घेतो. प्रश्नाचे उत्तर बरोबर का चूक, हे ही सांगतो . त्यांच्या शाळेत मुलांची गुणवत्ता ५० टक्क्यांनी वाढली आहे. मुले आवडीने वर्गात बसू लागली आहेत.Animation तंत्रामुळे मुले हसतखेळत शिकतात. शिक्षक कार्यक्रम सुरु करून इतर कामे पूर्ण करतात .” ई–लर्निंगसाठी बाजारात विविध प्रकारच्या प्रणाली उपलब्ध आहेत. अभ्यासक्रमाप्रमाणे ह्या प्रणाली तयार केल्या जातात. त्यासाठी अनेक कंपन्या कार्यरत आहेत.
ह्या दोन मुलांची शाळा सुटली होती. लिहिता – वाचता येत नव्हते . ४० तासात त्यांना लोकसत्ता हे वर्तमानपत्र वाचता येऊ लागले.
मी कोलडोंगरीच्या रात्रशाळेत गेलो. केंद्र प्रमुखांनी दोन १६-१८ वयाची मुले माझ्यासमोर उभी केली. त्यांना लिहिता वाचता येत नव्हते . शाळा सोडून बरीच वर्षे झाली होती. एक झिरोक्स मशीन चालवीत असे तर एक वायरमन होता . अशाच एका वायरमनचा सहाय्यक असताना थोडेसे वायरिंग शिकलेला . ते दोघे ४० तास क्लासला आले .  त्यांना किती लिहिता–वाचतां येते हे पहावे म्हणून मी त्यांची छोटी परीक्षा घेतली. मी समोरचा लोकसत्ता त्यांना वाचायला दिला . एका मुलाने अग्रलेख भरभर वाचून दाखविला तर दुसरा थोडे अडखळत वाचत होता . जोडाक्षरे थोडी चुकत होती. त्या मुलांना खूप आनंद झाला होता . त्यांना शिकण्याची गोडी निर्माण झाली . वायरमनला आम्ही एक वायरिंगचे पुस्तक भेट दिले . त्याला ते वाचता येऊ लागले. त्याला अर्थ समजल्यामुळे त्याला त्याच्या कामात अधिक गोडी निर्माण झाली.
महाकालीच्या वृद्ध आजीना आपल्याला वाचता येते ह्याचा इतका आनंद झाला की त्या नातवाबरोबर अभ्यास करू लागल्यात. आपल्याला बसचा नंबर वाचता येतो , स्टेशन कोणते आले हे नाव वाचून समजते ,बँकेत सही करता येते आणि वर्तमानपत्रातील ठळक बातम्या सहज वाचता येतात ह्याचा आनंद अधिक झाला.
सर्वच मोठ्या खाजगी शाळातून संगणक आणि ई-लर्निंग उपलब्ध असतेच. त्यांच्याकडून पैसेही तसेच घेतात. ती मुले संगणक चांगले वापरतात. रात्रशाळा आणि महापालिकेच्या शाळेतील मुलांना ई-लर्निंग माहित नसतेच. ट्युशन क्लास माहित नसतो. अभ्यासात मदत करणारा हा संगणक आणि ही नवी संगणक अभ्यासप्रणाली त्यांच्यात बदल घडवून आणीत आहे.
आमचा रोटरी क्लब आणि मुंबईतील १२० इतर रोटरी क्लब TEACH ह्या प्रकल्पात रमलो आहोत. त्यासाठीचे आर्थिक सहाय्य आम्ही करीतच असतो. अनेक रात्रशाळा आणि प्रौढ शिक्षण वर्ग आम्ही दत्तक घेतले आहेत. हा खारीचा वाटा उचलताना आम्हाला आनंद तर मिळतोच. पण साक्षर झालेल्या प्रौढांच्या चेहऱ्यावरचे हास्य पाहून आम्हाला अधिक आनंद होतो .

       1)The CBFL is developed and implemented by: TCS Corporate Adult Literacy Program (ALP) Group Tata Consultancy Services Ltd. 11th Floor, Air India Building, Nariman Point, Mumbai 400 021, Maharashtra, India Tel : (022) 6778 9393, (022) 6778 9378 (Direct) Fax : (022) 6778 9344 Email : Corporate.CBFL@tcs.com  For more details visit : www.tcs.com/cs 
      2)Contact for e-learning programs and Edu-projector. Sanjiv Kadam, Chief Operating Officer, Tirubaa Technologies Pvt Ltd , Mobile:+91 8805373500, Mail ID:sanjivk@tirubaa.co

     डॉ. नरेंद्र गंगाखेडकर (narendra.gangakhedkar@gmail.com)


      


Wednesday, February 10, 2016

वृद्धाश्रम


एकदा जॉर्डनहून मुंबईकडे परतताना विमानात माझ्या शेजारी एक मुंबईतील तरुण होता. तो इस्रालयमध्ये काम करीत होता. सहज गप्पा मारताना मी त्याची माहिती काढत होतो . 'काय करतोस ? घरी कोण कोण आहेत ? ',वगैरे. लग्न झालेला , एक ३-४ वर्षाचा मुलगा असलेला , मुंबईतील कमी पगाराची नोकरी सोडून इस्रालायला एकटाच गेलेला. 'काय करतोस ? इस्रालयमध्ये ? '.तो म्हणाला,'एका वृद्ध कुटुंबाची देखभाल करतो . त्यांच्याच घरात राहतो . त्यांचे सर्व काम करतो. I am their Assistant . पगार खूप मिळतो . घरी पैसे पाठवितो'. इस्रालयमध्ये वयस्कर मंडळी खूप आहेत. त्यांचे पाहण्यासाठी घरात कोणी नसते. त्याच्यासारखी ४० भारतीय मुलं हे काम करतात. मी त्याला सहज विचारलं , 'तुझे आई - वडील , त्यांचे वय , त्यांच्याकडे कोण पाहतं ?'. त्याचे वृद्ध आई- वडील कोकणातील एका खेड्यात रहातात . तो म्हणाला , ' मी त्यांच्याकरिता काही करू शकत नाही ' आणि त्याच्या डोळ्यात पाणी आलं .
मी अंधेरीत राहतो. आम्ही रोटरीच्या कामानिमित्त अनेक वृद्धाश्रमाना भेटी देत असतो . अंधेरीत होली फ्यामिली चर्चचे अनेक सामाजिक उपक्रम चालू आहेत. त्यापैकी एक Old Age Home . अतिशय चांगला वृद्धाश्रम. वृद्धांच्यासाठी इतके चांगले वृद्धाश्रम माझ्या पाहण्यात नाही. चर्चकडे खूप पैसा असतो. मिशनरीवृत्तीने काम करणारी ही मंडळी. हिंदूंची अनेक श्रीमंत देवळे आहेत. पण कोणीही अशी वृद्धाश्रमे चालवीत नाहीत . बदललेल्या जगात अशी वृद्धाश्रमांची गरज आहे . हे अजून त्यांच्या लक्षात येऊ नये ह्याचेच वाईट वाटते.
वृद्धाश्रमातील वृद्धांशी बोलताना एक वृद्ध म्हणाले , ' आम्हाला तशी कसलीही गरज नसते. आठवड्यातून एखादा तास काढून आमच्याशी गप्पा मारायला येत जा . तरुण मुलं आमच्याशी बोलायलाच येत नाहीत '. एक वृद्ध आजी म्हणाल्या , ' काही नको , लहान मुला- मुलीबरोबर गोष्टी करायच्या असतात , खेळायचे असते ' . आमच्या बरोबर आम्ही एका शाळेतील काही मुलं- मुली घेऊन गेलो होतो. त्या मुलांनी आजोबा - आजी दत्तक घेतले आणि दर रविवारी एक तास ते त्यांना भेटायला जाऊ लागले .