Wednesday, June 10, 2020

उद्योजक आणि सत्ताधारी


उद्योगपतींना कोणताही पक्ष नसतो .त्यांना सर्व पक्ष सारखेच असतात . ते सत्तेवर असलेल्या  सर्व पक्षांना मदत करीत  असतात .
प्रत्येक उद्योगपतीकडे दोन तीन माणसे असतात  ज्यांची निरनिराळ्या पक्षातील प्रमुख  व्यक्तींशी चांगली ओळख असते . ते सत्तेत असलेल्या पक्षाकडे संपर्क साधतात आणि आपली कामे करून घेतात .
कॉंग्रेस सत्तेवर असली की एक अधिकारी संपर्क साधतो . जनता पक्ष सत्तेवर असला की एक अधिकारी संपर्क साधतो . भाजप सत्तेवर असला की एक अधिकारी संपर्क साधतो . सगळी कामे अगदी सहज होतात . असेच  एक  उद्योगपती . केंद्रात सरकार  बदलले की त्यांचा सीइओ  बदलत  असे.  कॉंग्रेसचा अर्थमंत्री  आला की  एक अधिकारी.  जनता  राजवटीत  एक अधिकारी.  मी  ह्या  अधिकार्यांना भेटलो आहे . राजवट बदलली  की  त्यांची इतरत्र बदली होत असे किंवा  काहीच  काम  नसे . उद्योगपतींना असे करावेच लागते . नाहीतर उद्योग बंद पडतील . त्यांना जात नसते ,धर्म नसतो .पक्ष नसतो . ते सर्व पक्षांचे मित्र असतात . ते साम्यवादी आणि समाजवादी पक्षाचे सुद्धा जवळचे मित्र असतात .
तसे उद्योजकांना कोणताही पक्ष नसतो . तो अदानी असो का अंबानी, बजाज असो का डीएचलवाला, टाटा असो का बिर्ला. त्यांना त्याचे काही देणे- घेणे नसते. राजकीय नेत्यांना फक्त घेणे असते. उद्योजकांचा नाईलाज असतो. त्यांचे देणार्यांचे हात असतात. भिकारी असतात ते राजकीय नेते आणि चिरीमिरी घेणारे शासकीय कर्मचारी.

सिंपल सरल टॅक्स .
नो' गब्बर सिंग टॅक्स' .
राहुल गांधी ह्यांची ही कल्पना एकदम भन्नाट !
 सर्व वस्तूवर एकच टॅक्स .
अन्नपदार्थ असो का मर्सिडीझ गाडी .
काहीही विकत घ्या . एकच कर भरा .
सिंगापूरला गेल्यासारखे वाटेल .
राहुलजी एक मात्र करा .
त्या चिदंबरमला अर्थमंत्री करू नका .
 ते अर्थमंत्री होते तेंव्हा
त्यांनी करव्यवस्था इतकी किचकट केली होती की
काही विचारू नका .
त्यांना तुमचा 'सिंपल सरल टॅक्स'
एकदा समजावून सांगा.
आणि हो ते सॅम पित्रोडा .
ते म्हणाले की
मध्यमवर्गीय लोकांनी थोडा जास्त कर भरावा
 म्हणजे अतिगरिबांच्या खात्यात ६००० रुपये टाकता येतील . अहो , त्या अल्पमध्यमवर्गीय मंडळींना गरिबीरेषेच्या खाली  ढकलू  नका हो !
 ६० वर्षे लागली त्यांना गरिबीतून वर यायला .
पुन्हा गरिबीत ढकलू नका .
 त्यांच्या मुलांना मध्यमवर्गीय व्हायचंय
आणि नातवंडांना निओरिच व्हायचंय .
मग त्यांची फॅमिली श्रीमंत होईल.
 खूप मालमत्ता  जमेल .
नुसत्या भाड्यावर
करोडो रुपये मिळतील .
मग राजकारणात जाता येईल .
अशी पॉलिसी आणा की
 देशात मध्यमवर्गीय वाढत जातील .
अंबानींचे ठीक आहे हो !
धीरूभाई गब्बर झाले ते तुमच्या पक्षाच्या  राज्यात.
 तुमच्यामुळेच  .
आता सगळे  अंबानी  'ग्लोबल 'श्रीमंत झाले आहेत .

 त्यांचा धंदा भारतात नाही जमला तरी  वाढेल सगळ्या जगांत .
ते जातील जिथे कर काहीच नसतो त्या  देशात .
मग  त्यांच्या पैशावर तुम्ही कर लावून  गरिबांच्या खात्यात ६००० रुपये कसे भरणार ?
 ते भारतातील धंदा बंद करून' ग्लोबल 'कारखानदारी करतील .
गरीब बिचारे रोज बँकेत जातील.
 आणि आपल्या  खात्यात ६०००  रु . जमा झाले  आहेत का  ते पाहतील  .
 झाले असतील तर मोबाईलवर सिनेमा पहात बसतील . चायपर चर्चा करतील .
 राजकारणाच्या .

Monday, June 8, 2020

पंडित नेहरू


पंडित नेहरू
शाळकरी जीवनातील माझा आवडता नेता. एक आयडॉल. ते रुबाबदार दिसणारे व्यक्तीमत्व. नेहरू जाकीट असो का शेरवानी परिधान करणारे नेहरू. ते नेहमीच माझ्या डोळ्यासमोर येतात. शेरवानीवर लावलेले ते दिमाखदार गुलाबी फुल आजही आठवत राहते.  पांढऱ्या कबुतरांना उंच हवेत सोडून देणारी त्यांची छबी डोळ्यासमोर असते.  'आनंदभूवन' ह्या गोपीनाथ तळवलकरांच्या पुस्तकातून पहिल्यांदाच समजलेले नेहरू नेहमीच आठवतात. आजही ते  तसेच आठवतात. ' ए मेरे वतन के लोगो...' हे लता मंगेशकर ह्यांनी गायलेले गीत ऐकतांनाचे त्यांच्या डोळयातील अश्रू आजही दिसतात.

माझ्या शालेय जीवनात नॅशनल हिरो हेे पंतप्रधान पंडित नेहरूच होते. आजही मी त्यांना त्यांच्या वैज्ञानिक आणि औद्योगिक दृष्टिकोनामुळे मानतो. महात्मा गांधीजींनी सरदार पटेल ह्यांना डावलून नेहरूंना पंतप्रधान केले ते एका दृष्टीने बरेच झाले. तसे पाहिले तर सरदार पटेल आजारी असत व त्यांचे वय ही जास्त होते. फारतर सरदार पटेलांच्या नंतर नेहरूच पंतप्रधान झाले असते.
नेहरू पंतप्रधान झाल्यावर त्यांनी गांधीजींचे सर्व काही ऐकले नाही. त्यांनी विज्ञान आणि उदयोगाला विशेष महत्व दिले. रशियन दौऱ्यानंतर त्यांनी समाजवादी विचारधारेला अधिक महत्व देऊन सरकारी सार्वजनिक उद्योगाची उभारणी केली. पोलाद कारखाने उभे केले. भाक्रा नानगल धरणाची उभारणी करून पंजाबला अधिक सुजलाम सुफलाम बनविले. त्यावेळी सरदार सरोवरसारखा ह्या धरणाला कोणीही विरोध केला नव्हता. भाक्रानानगल धरण आणि पोलाद कारखाना यांना त्यांनी आधुनिक तीर्थस्थळांचा दर्जा दिला. हे सर्व गांधी विचारांशी जुळणारे नव्हते. सोव्हिएत रशियातील विकास पद्धती म्हणजे पंचवार्षिक योजना त्यांनी भारतात अंमलात आणली. ते विकासाचे मॉडेल त्यांनी स्विकारले. ते रशियाकडे झुकलेले असले तरी तसे अमेरिकावादी होते. त्यामुळे त्यांनी अलिप्ततावादी चळवळ उभी करून १०० देशांचे नेतृत्व केले. अलिप्त देशांचा वेगळा गट निर्माण करणारे व त्याचे नेतृत्व करणारे नेहरू आठवतात व आजची  बदललेली जागतिक स्थिती आठवत राहते.
डॉ होमी भाभा ह्यांची मदत घेवून भारतात अणूशक्ती विकासाचा पाया रचणारे नेहरू नेहमीच आठवतात.
अणूसंशोधन आणि अणूऊर्जा ह्यांचे महत्व त्यांना माहित होते म्हणून त्यांनी अणूऊर्जा विभाग निर्माण केला. डॉ होमी भाभा ह्यांना पूर्ण स्वातंत्र्य दिले. हे गांधीवादी विचाराच्या विरोधी होतं.
आय.आय. टी., भारतीय कृषी संशोधन संस्था, एनसीएल, एनपीएल अशा संस्था उभ्या करून आधुनिक भारताची उभारणी केली. आय.आय.टी.तील हीच मंडळी पुढे एन.आर.आय. झाली. त्यांच्याकरिता येथे कमी वाव होता.
डॉ होमी भाभा ह्यांनी मात्र अणुऊर्जा संस्था उभी करताना कोणत्याही विद्यापीठातील प्राध्यापक, संशोधक अशा मंडळींना न घेता तरुण पदवीधर - पदव्युत्तर विद्यार्थ्यांना आकर्षित करून घेऊन त्यांना विशेष शिक्षण देऊन समाविष्ट करून घेऊन एक वैज्ञानिक संस्था उभी केली. नेहरूंनी भाभांना पूर्ण स्वातंत्र्य दिले. आज मुंबईचे भाभा अणू संशोधन केंद्र  हे मातृसंस्थेचे काम करते. तसे पाहिले तर खरी सुरुवात झाली ती बंगलोरच्या इन्स्टिट्युट ऑफ सायन्स आणि मुंबईच्या टी.आय.एफ.आर. मुळेे. त्यामुळेच भारतातील विज्ञान युगाला येथून कलाटणी मिळाली आहे.
नेहरूंची ही दृष्टी आणि डॉ होमी भाभा ह्यांचे नेतृत्व ह्यामुळे भारताने विज्ञानयुगात प्रवेश केला. गांधीजींच्या विचारापासून हे सर्व दूर होते. म्हणून मला नेहरूंचा हा पैलू वेगळा वाटतो.
मी नेहरूंचा चाहता होतो आणि आहे,  हे  त्यांच्या  वैज्ञानिक पैलूमुळे.

अशा ह्या उत्तुंग नेत्याला अभिवादन करण्याचा आजचा दिवस. त्रिवार अभिवादन !

डॉक्टर्स


सध्या चर्चेत आहेत डॉक्टर्स . अलीकडेच  आपण टाळ्या देवून त्यांना त्यांच्या कामाची पावती दिली. आपल्यासमोर नेहमी असतात ते अपार प्रसिद्धी मिळालेले डॉ  आमटे आणि डॉ बंग . मी तर असे अनेक डॉ आमटे आणि डॉ बंग हे के इ एम , नायर आणि सायन हॉस्पिटलमध्ये पाहिले आहेत .जिल्हा आणि तालुका रुग्णालयात पाहिले आहेत .नुकतेच डॉक्टर झालेले आणि प्रचंड अनुभव असलेले डॉक्टर्स पाहिले आहेत .मोठ्या खाजगी रुग्णालयातील अथक परिश्रम करणारे डॉक्टर्स पाहीले आहेत .८ / १० तास शस्त्रक्रिया  झाल्यानंतर  पुन्हा पुन्हा पेशंटला तपासायला येणारे डॉक्टर्स पाहीले आहेत . डॉक्टरांना देव समजणारे पेशंट आणि नातेवाईक पाहिले आहेत . एकदा त्यांची दिनचर्या बघा . अहोरात्र काम करणारा हा माणूस आहे .शेवटी तो ' देव' असला तरी 'माणूस'च आहे . त्याला फुले वाहू नका पण मारू तरी नका . तो देव तुम्हाला आवडत नसेल तर इतर ३३ कोटी देव तुमच्यासाठी आहेत . तो पावेल . उगाच ह्या देवाला मारू नका .तुम्हालाच पाप लागेल . इतर 'देव 'तुमच्याकडे पहाणार सुद्धा नाहीत . 
सरकारनी नुसती देवळे ( इस्पितळे ) बांधली आहेत . त्यातील देवाला पंढरपूरच्या विठोबासारखा नुसता उभा करून ठेवलाय . तो काही गेस्ट हाऊस मध्ये विश्रांती घेत नाही . त्याच्याकडे बघा . उगाच मारू नका . तो नुसता उभा नाही तर तुम्हाला सतत सेवा देतोय .

मी पाहिलेले बाबासाहेब पुरंदरे

महाराष्ट्रभूषण ब मो पुरंदरे .....

१९६३-६६ च्या काळात द मा मिरासदार औरंगाबादेत होते. ते अभाविपचे अध्यक्ष होते. त्यांच्यामुळे ब मो पुरंदरे शिवाजीवर व्याख्यान देण्यासाठी दरवर्षी औरंगाबादला येऊ लागले. त्यांच्या मंत्रमुग्ध  व्याख्यांनाने सर्वच जण प्रभावित होत असत. एरव्ही कंटाळवाणा वाटणारा इतिहास ऐकणार कोण ?
शिवरायाचे आयुष्यच  नाट्यमय की   तो इतिहास आपल्या डोळ्यासमोर उभा करणारा आणि आपले मनोरंजन करणारा शिवशाहीर अधिक नाट्यमय ?,असा भास व्हावा. वसंत कानेटकरांनी शिवरायावर एका मागून एक नाटके लिहिली तर रणजीत देसाई ह्यांनी त्यांच्या जीवनावर कादंबरी लिहिली. परंतु बाबासाहेब पुरंदरे ह्या व्यक्तीने साऱ्या महाराष्ट्राला शिवरायाचा इतिहास आपल्या भाषणातून शाहिरी पद्धतीने सांगून मंत्रमुग्ध केले. पु ल देशपांडे ह्यांचा 'हसविण्याचा धंदा' होता पण बाबासाहेब  पुरंदरे आपल्या भाषणातून शिवसृष्टीच निर्माण करीत असत.
अभाविपचे एक शिबीर वेरुळच्या घृष्णेश्वर मंदिराच्या परिसरात होते. मी त्या शिबिराला गेलो होतो. प्रमुख आकर्षण होते ब मो पुरंदरे + सुधीर फडके + द मा मिरासदार. त्यांच्या शिबिरार्थीबरोबरच्या रात्रीच्या रंगलेल्या गप्पा आजही अंधुकशा आठवतात.
पुरंदरे आणि गो नि दांडेकर ह्यांच्या बरोबर महाराष्ट्रातील किल्ले बघणे हा एक वेगळाच अनुभव होता. माझे काही मित्र नित्यनेमाने हे करीत असत. त्या सहलीवरून परत आल्यावर ते काही दिवस त्यातच रमलेले असत आणि वर्तमानकाळ विसरून जात असत.
हा माणूस सतत शिवकाळात राहतो. त्यांचा  तोच एक ध्यास. त्यांचे सगळे जीवन शिवमय.
काही वर्षापूर्वी विलेपार्ल्यात लोकमान्य सेवा संघात  सावरकरांच्यासंबंधी एक कार्यक्रम होता म्हणून खूप वर्षांनी त्यांना प्रत्यक्ष ऐकण्यासाठी गेलो होतो. बाबासाहेब प्रमुख वक्ते होते.ते बोलण्यासाठी उठले. बोलू लागले आणि एकही शब्द सावरकरांच्या बद्दल न बोलता ते शिवकालात गेले आणि तेथेच रमले. हा बहुधा वयाचा प्रश्न असावा.
शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे हे इतिहासकार कमी आणि शाहीर जास्त ,असे काहीजण म्हणतात. ते तितकेसे बरोबर नसले तरी त्यांचा ध्यास हा शिवाजी आणि शिवकाल हाच आहे , हे मान्य केले पाहिजे.
मी इतिहासकार सेतू माधवराव पगडी ह्यांना प्रत्यक्ष भेटलो आहे . त्यांची व्याख्याने ऐकली आहेत. त्यांची एका दिवाळी अंकासाठी प्रदीर्घ मुलाखत घेतली आहे. ४-५ तास गप्पा मारल्या आहेत. त्यांचे बोलणेही रसाळ. पण इतिहासकार म्हणून पुरावे असल्याशिवाय काहीही मत व्यक्त करीत नसत. त्यामुळे बोलण्यात काटेकोरपणा असे. ते वेगळे व्यक्तिमत्व होते.
पु ल नी जसं महाराष्ट्राला वेड लावलं तसच शिवशाहीर  पुरंदरे ह्यांनी महाराष्ट्राला शिवकालीन इतिहास  ऐकण्याचे वेड लावले ह्यात वाद नाही. त्यांचा प्रचंड उत्साह आणि त्यांची उर्जा खूपच वाखाणण्यासारखी आहे व माणसाने आपल्या ध्यासासाठी कसं वेडं व्हावे हे त्यांच्याकडून शिकण्यासारखे आहे. 


स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर

स्वातंत्र्यवीर विनायक
दामोदर सावरकर
सुनील नभ हे सुंदर नभ हे नभ हे अतलची हा
सुनील सागर सुंदर सागर सागर अतलची हा 

ह्या ओळी शाळेतील पुस्तकात वाचल्या तेव्हाच पाठ झाल्या होत्या . शिक्षकांनी ही कविता खूप छान शिकवली होती . त्यानंतर ' सागरा प्राण तळमळला ...' हे गीत जेव्हा जेव्हा ऐकलं तेव्हा तेव्हा सावरकरांची मूर्ती डोळ्यासमोर उभी राहिली . ' १८५७ चे बंड की स्वातंत्र्य युद्ध ' ह्या वादविवाद स्पर्धेत भाग घेतला होता त्यापूर्वी सावरकरांची  पुस्तके  वाचली होती  . सावरकर गेले तेव्हा शाळकरी मुलगाच होतो .औरंगाबादच्या बळवंत मोफत वाचनालयात वर्तमानपत्र वाचायला जात असे . तेथे ' मराठा ' तील आचार्य अत्रे ह्यांचा सावरकरावरील लेख  वाचला  तो आजही आठवतो . त्यांचे मराठी साहित्य संमेलनातील भाषण सर्वात वेगळं होतं, ते ही वाचलेलं आठवतं .त्यांचा  गायीवरचा लेख आणि  इतर विज्ञानवादी निबंध वेगळी दृष्टी देऊन गेले . मणीशंकर अय्यर ह्या केंद्रीय मंत्र्यांनी जेव्हा त्यांच्या विरुद्ध मोहीम सुरु केली तेव्हा सावरकर विरोधकांची दुसरी बाजू समोर आली . तो पर्यंत सावरकर द्वेष प्रखरपणे जाणवला नव्हता . पु ल नी अटलजींच्या बरोबर ठाण्यातील एका सभेत सावरकरांच्यावर केलेलं भाषण आजही आठवतं . अलीकडे फेसबुकवर सावरकरविरोधी जे लिहिलं जातंय ते पाहिलं म्हणजे ह्या लोकांना हा क्रांतिकारक , मराठी कवी , वैज्ञानिक दृष्टी असलेला राजकारणी समजलाच नाही . भले त्यांचा हिंदुत्ववाद लोकांना मान्य नसेल पण ह्या सो कॉल्ड सेक्युलरवादी लोकांनी ७० वर्षात देश कुठे नेऊन ठेवलाय ? तो मणीशंकर अय्यर काश्मीरमध्ये जाऊन त्या गिलानीबरोबर कसली खलबतं करीत असतो आणि दुसर्यांना राष्ट्रद्रोही म्हणतो . त्या अरुंधती रॉयची बाजू घेणारे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या गप्पा मारताना तिच्या फुटीरतावादी मंडळीबरोबरच्या गाठीभेटीबद्दल एक  चकार शब्द बोलत नाहीत . तो कन्हय्या काहीही बोलला तरी चालतं . विक्रम गोखले/  परेश रावळ बोलले की किरट्या समजेचे वाचाळपंथी  अशी संभावना करणारे हे डावे , पुरोगामी , समाजवादी आणि निधर्मी विचारवंत . गांधीजींचा पराभव करणारे हे गांधीवादी . ह्यांना गांधीही समजले नाहीत  , नेहरूही समजले नाहीत . सावरकर असो का नेताजी सुभाष , त्यांना समजून घेता येतील असे वाटत नाही . गांधी , नेहरू , नेताजी आणि सावरकर ह्यांचे जे योगदान आहे ते आहेच . त्यांच्या काही चुका झाल्या असतील . पण त्यांनी जेवढं दिलंय तेच अधिक महत्वाचं आहे .मला हे सारेच वंदनीय. 

.पु ल ना समजलेले सावरकर 

सध्या वि दा सावरकर ह्यांच्यावर खूप उलट सुलट चर्चा चालू आहे . पुरोगामी समजणारे रोज नवे विषय शोधून सावरकर आणि त्यांचे हिंदुत्व ह्यावर अनेक प्रश्न विचारीत असतात . महाराष्ट्राचे लाडके व्यक्तिमत्व असलेले पु ल देशपांडे ह्यांचे सावरकर ह्यांच्यावर केलेले भाषण यु ट्यूबवर दोन भागात उपलब्ध आहे . मी फार पूर्वी ते ऐकले होते .आज ते पुन्हा ऐकले . पु ल ह्या भाषणात सावरकर ह्याचा विज्ञानवादी मानवतावाद , सावरकर आणि त्यांचा खरा सेक्युलरवाद , सावरकर आणि अंधश्रद्धा निर्मुलन , मदर तेरेसा ह्यांचा कुटुंब नियोजनाला असलेला विरोध म्हणजे राजद्रोह , सावरकर आणि त्यांचे हिंदुत्व इत्यादी अनेक विषयावर ते गंभीरपणे बोलले . महाकवी सावरकर ह्यावर ही  ते बोलले . नास्तिकतेवर बोलले . हे भाषण ह्या सावरकरद्वेष्ट्यानी अवश्य ऐकावे . सावरकरांना पुन्हा एकदा नीट समजून घ्यावे . त्या नंतर अटल बिहारी ह्यांचे भाषण झाले होते . ते नाही ऐकले तरी चालेल .पण पु ल ह्यांना समजलेले आणि भावलेले सावरकर अधिक समजून घ्या . उगाच फालतू चर्चा थांबवा . मणीशंकर अय्यर ह्यांना हा माणूस समजणे कठीण आहे . हे त्यांच्या वक्तव्यावरून समजतेच . १९६३ - ६६ मध्ये सावरकर द्वेष नव्हता . पाठ्यपुस्तकातून सावरकर दिसत होते . आम्ही त्यांच्या कविता वाचल्या .पाठ केल्या .निबंध वाचले . १९७५ नंतर सावरकरद्वेषाचे वारे सुटले . सध्या तर हिंदुत्व ह्या विषयावर डावे  ,पुरोगामी ,समाजवादी आणि कॉंग्रेसवाले तुटून पडताना दिसतात . त्यांना उठताबसता सावरकर दिसत असतात आणि त्यांच्यात मणी शंकर अय्यर संचारतो . एकदा पु ल काय म्हणतात ते समजून घ्या . मुद्दाम पु ल ह्यांचा उल्लेख करीत आहे . पु ल हे नास्तिक , समाजवादी ,पुरोगामी विचारांचे , राष्ट्र सेवादल आणि 'साधने 'शी जवळचे , विनोदी लेखक असले तरी गंभीर विचार मांडणारे लेखक होते . त्यांनी सावरकरांना समजून घेतले .नव्हे त्यांना सावरकर हे व्यक्तिमत्व समजले .
माझ्या शालेय जीवनात नेहरू - गांधी , नेताजी - सावरकर ह्यांच्यासंबंधीचे धडे अभ्यासक्रमात होते . ' गाऊ त्यांना आरती ' असा आमच्या मनांत भाव असायचा . आज सामाजिक - राजकीय वातावरण गढूळ झाले असून एक विद्वेषाचे वातावरण सर्वत्र दिसते  आहे .
गोपीनाथ तळवलकर ह्यांचे ' आनंदभुवन ' हे नेहरूंचे पुस्तक आम्हाला नॉनडिटेल म्हणून अभ्यासक्रमात होते . त्याचे जवळजवळ पाठांतर केले होते . नेहरू औरंगाबादला आले तेव्हा त्यांना पहाण्यासाठी आम्ही मुलं  किती उत्सुक होतो . त्यांच्या शेरवाणीवर असलेल्या गुलाबाच्या फुलाचे आम्हाला खूप कौतुक होते . अलाहाबादला जाऊन 'आनंदभुवन 'पहायचे राहून गेले पण दिल्लीला पहिल्यांदा गेलो तेव्हा 'त्रिमूर्ती'ला आवर्जून भेट दिली . आम्ही नेहरूभक्त लहानपणापासूनच होतो .
त्याच वेळी शाळेत वादविवाद स्पर्धा असत . एके वर्षी विषय होता ' १८५७ चे बंड की स्वातंत्र्य युद्ध ' . आणि सावरकरांचे पुस्तक हातात पडले  आणि भारावून गेलो . तात्या टोपे , महाराणी लक्ष्मीबाई आणि बहादुरशहा जफार खान ह्यांच्या इंग्रजांविरुद्धच्या लढ्याची ओळख झाली . झांशीला अलीकडे गेलो तेव्हा सावरकर आठवले . योगायोगाने जो गाईड होता तो त्या भागातील मुस्लिम होता . त्याच्या अंगात जणूकाही वीरश्रीच संचारली होती . त्याने आपल्या आवाजात त्यावेळचे चित्र उभे केले . मला सावरकरांच्या लिखाणाचीच आठवण झाली . तसेच शब्द . तशीच भाषा .
ग्वाल्हेरला  झांशीची राणी जिथे मारली गेली त्या जागेवर जेव्हा गेलो तेव्हा ग्वाल्हेरच्या शिंद्यानी सहकार्य न दिल्यामुळे राणी कशी दुःखी कष्टी झाली असेल ते आठवले . त्या ग्वाल्हेरच्या फंदफितुरी करणाऱ्या घराण्याबद्दल आजही  मनात राग आहे .
सावरकरांचे ' माझी जन्मठेप ' दोनदा वाचले . अंदमानला गेलो तेव्हा त्यांच्या खोलीच्या बाहेरील निळा समुद्र पाहिला तेव्हा ' सागरा प्राण तळमळला ' ही  त्यांची कविता आठवली .
मणीशंकर अय्यर सारखा माणूस इतका सावरकर द्वेषाने बोलतो तेव्हा ह्या पाकिस्तानप्रेमी माणसाविषयी संताप येतो . त्याला सावरकर समजलेच नाहीत म्हणून कींव करावीशी वाटते .
अलीकडेच मुक्ता बर्वे ह्यांनी' चॅलेंज ' हे सावरकर ह्यांच्या जीवनावरचे सुरेख नाटक रंगभूमीवर आणले आहे . ज्यांना सावरकर थोडे समजून घ्यावयाचे आहेत त्यांनी ते अवश्य बघावे .
समाजवादी  नेते एस एम जोशी ह्यांना  १९२३ पूर्वीचे सावरकर मान्य आहेत ,असे ते म्हणाले होते . नंतरचे 'हिंदुत्ववादी 'सावरकर त्यांना आणि इतर समाजवाद्यांना मान्य नाहीत . नसतील मान्य .
मला सावरकरांचे  एक वाक्य नेहमी आठवते ...
' तुम्ही तुमचे अमेरिकत्व विसरणार असाल , तुम्ही तुमचे इंग्रज असणे विसरणार असाल , तुम्ही तुमचे जर्मन असणे विसरणार असाल तर मी माझे भारतीयत्व विसरायला तयार असेल .' त्यांच्या प्रखर राष्ट्रवादाची ही व्याख्या .
असा प्रखर राष्ट्रवाद मला व्हिएतनामी लोकात दिसून आला .
शालेय जीवनात सावरकरांचा प्रभाव पडला तो त्यांच्या साहित्यामुळे . विशेषतः कवितेमुळे . साहित्यिक सावरकर नेहमीच मनाच्या कोपऱ्यात वस्तीला असतात . आचार्य अत्रे ह्यांचा सावरकरांच्या वरचा मृत्यू लेख आजही आठवतो .  मुंबईला १९६८ साली प्रथम आलो तेव्हा शिवाजी पार्कला भेट दिली तेव्हा सावरकर सदनाच्या जवळ जाऊन थोडा वेळ उभा राहिलो तेव्हा मला दारात सावरकर उभे आहेत असाच भास झाला होता .
सावरकरांच्याविषयी जो विद्वेष पसरविला जातो त्यामुळे मन उदास होते . पटत नसतील त्यांचे विचार .पण द्वेष का ? तसे पाहिले तर नेहरू - गांधींचे सर्व विचार सर्वांना पटतातच असे नाही . त्यांचे मोठेपण त्यामुळे कमी होत नाही .
मार्ग भिन्न . विचार भिन्न . वाटा निराळ्या . मला तरी नेहरू - गांधींसारखे सावरकर - नेताजी सुभाष तेवढेच वंदनीय आहेत . I salute Vinayak Damodar Savarkar .
त्याच वेळी शाळेत वादविवाद स्पर्धा असत . एके वर्षी विषय होता ' १८५७ चे बंड की स्वातंत्र्य युद्ध ' . आणि सावरकरांचे पुस्तक हातात पडले  आणि भारावून गेलो . तात्या टोपे , महाराणी लक्ष्मीबाई आणि बहादुरशहा जफार खान ह्यांच्या इंग्रजांविरुद्धच्या लढ्याची ओळख झाली . झांशीला अलीकडे गेलो तेव्हा सावरकर आठवले . योगायोगाने जो गाईड होता तो त्या भागातील मुस्लिम होता . त्याच्या अंगात जणूकाही वीरश्रीच संचारली होती . त्याने आपल्या आवाजात त्यावेळचे चित्र उभे केले . मला सावरकरांच्या लिखाणाचीच आठवण झाली . तसेच शब्द . तशीच भाषा .
ग्वाल्हेरला  झांशीची राणी जिथे मारली गेली त्या जागेवर जेव्हा गेलो तेव्हा ग्वाल्हेरच्या शिंद्यानी सहकार्य न दिल्यामुळे राणी कशी दुःखी कष्टी झाली असेल ते आठवले . त्या ग्वाल्हेरच्या फंदफितुरी करणाऱ्या घराण्याबद्दल आजही  मनात राग आहे .
सावरकरांचे ' माझी जन्मठेप ' दोनदा वाचले . अंदमानला गेलो तेव्हा त्यांच्या खोलीच्या बाहेरील निळा समुद्र पाहिला तेव्हा ' सागरा प्राण तळमळला ' ही  त्यांची कविता आठवली .
मणीशंकर अय्यर सारखा माणूस इतका सावरकर द्वेषाने बोलतो तेव्हा ह्या पाकिस्तानप्रेमी माणसाविषयी संताप येतो . त्याला सावरकर समजलेच नाहीत म्हणून कींव करावीशी वाटते .
अलीकडेच मुक्ता बर्वे ह्यांनी' चॅलेंज ' हे सावरकर ह्यांच्या जीवनावरचे सुरेख नाटक रंगभूमीवर आणले आहे . ज्यांना सावरकर थोडे समजून घ्यावयाचे आहेत त्यांनी ते अवश्य बघावे .
समाजवादी  नेते एस एम जोशी ह्यांना  १९२३ पूर्वीचे सावरकर मान्य आहेत असे ते म्हणाले होते . नंतरचे 'हिंदुत्ववादी 'सावरकर त्यांना आणि इतर समाजवाद्यांना मान्य नाहीत . नसतील मान्य .
मला सावरकरांचे  एक वाक्य नेहमी आठवते ...
' तुम्ही तुमचे अमेरिकत्व विसरणार असाल , तुम्ही तुमचे इंग्रज असणे विसरणार असाल , तुम्ही तुमचे जर्मन असणे विसरणार असाल तर मी माझे भारतीयत्व विसरायला तयार असेल .' त्यांच्या प्रखर राष्ट्रवादाची ही व्याख्या .
असा प्रखर राष्ट्रवाद मला व्हिएतनामी लोकात दिसून आला .
शालेय जीवनात सावरकरांचा प्रभाव पडला तो त्यांच्या साहित्यामुळे . विशेषतः कवितेमुळे . साहित्यिक सावरकर नेहमीच मनाच्या कोपऱ्यात वस्तीला असतात . 
सावरकरांच्याविषयी जो विद्वेष पसरविला जातो त्यामुळे मन उदास होते . पटत नसतील त्यांचे विचार .पण द्वेष का ? तसे पाहिले तर नेहरू - गांधींचे सर्व विचार सर्वांना पटतातच असे नाही . त्यांचे मोठेपण त्यामुळे कमी होत नाही .
मार्ग भिन्न . विचार भिन्न . वाटा निराळ्या . मला तरी नेहरू - गांधींसारखे सावरकर - नेताजी सुभाष तेवढेच वंदनीय आहेत . I salute Swantantryaveer Vinayak Damodar Savarkar .


Wednesday, May 13, 2020

फेसबुक लेखनपुराणम


काही वर्षे झाली असतील . फेसबुकवर स्टेटस टाकण्यासाठी लिखाण करायचे किंवा कंमेंट्स टाकायचं . दिसलं काही किंवा वाचलं काही की हा व्यक्त होण्याचा खेळ सुरु झाला. फेबु उघडलं की कुणी काय लिहिलंय हे वाचलं की मनात सुरु होतं विचारचक्र. मग टाकली प्रतिक्रिया . तितक्याच वेगाने येते तिकडून प्रतिक्रिया आणि पुन्हा सुरु होतो नवा विचार . पुन्हा लिहायचे की सोडून पुढे जायचे हा एक प्रश्न . मला वाटतं लेखकाचं असंच होत असावे. विचारचक्रातील क्रिया- प्रतिक्रिया. तशी ती एक प्रकारची विकृती. फेसबुक ही एक विकृती की व्यक्त होण्याची प्रकृती. नव्हे आजची एक संस्कृती. एक व्यासपीठ. गप्पा मारण्याचं . एकटेपणा घालवायला फिरायला जाण्याचे ठिकाण.
मित्र मिळवण्याचे ठिकाण. तसे हे मित्र प्रत्यक्ष जीवनात भेटलेले असतातच असे नाही .मी तर अनेकांना एकदाही भेटलो नाही. असेच मित्र करीत गेलो. त्यात लेखक , पत्रकार, नाटककार , सामाजिक कार्यकर्ते , राजकीय व्यक्ती , विविध क्षेत्रातील मंडळी आहेत. थोडे नातेवाईक आणि ओळखीची मंडळी आहेतच . 'वाढता वाढता वाढे ',असा हा फेबु मित्रपरिवार . ह्या परिवारात मोदी भक्त आहेत तसेच मोदी द्वेषी आहेत. हा नवा क्लासिफाईड वर्ग मजा आणतो . रोज नवे खाद्य असते.वाचायला , कंमेंट्स मारायला मजा येते. इथे रागलोभ भरपूर . फ्रेंड -अनफ्रेंड करणे चालूच असते. कडाक्याने भांडण झाले की ब्लॉक करणे चालूच असते. काहीजण उपद्रवी असतातच. चालायचंच .
बहुतेक जणांना Like  किंवा कंमेंट करण्याची सवय असतेच .Like हे प्रकरण मोठे गंमतीचे आहे. Like म्हणजे दाद. पण ही दाद कुणाकडून मिळाली हे फार महत्वाचे असते. असे दाद देणारे तसे खरे मित्र असतातच असे नव्हे. दोन दिवसांनी ते कडाडून भांडायला येतात ,एखादी तिरकस कंमेंट टाकून. काही जणांना आपल्याला किती Likes मिळाले ह्याचे कौतुक . तसा एक कंपू असतोच . काहीही न वाचता Like  करून पुढे जाणाऱ्या मित्रांचा.
माझ्या दृष्टीने व्यक्त होणं , इतरांना आपले मत सांगणे , आपला आऊट ऑफ बॉक्स विचार काय आहे , हे सांगणे महत्वाचे आहे.ही सहजप्रवृत्ती .
आपल्या अनुभवात इतरांना सहभागी करून घेणाऱ्या मित्रांचे लिखाण खूप आनंद देऊन जाते . प्रवास , प्रवासातील गंमती जमती , फोटो - स्वतःचे, कार्यक्रमाचे , सामाजिक कार्याचे , भेटीगाठींचे , प्रवासाचे वगैरे . हे फोटो लिखाणापेक्षा खूप काही सांगून जातात.
काहीजण सहानुभूती मिळवण्यासाठी लिहितात तर काही जण अगदी खोल , खाजगी व्यक्तिगत अनुभव सांगून स्वतःचे मन मोकळे करीत असतात. असंख्य व्यक्ती. असंख्य प्रकृती. असंख्य स्वभावाचे नमुने .ही माणसं प्रत्यक्ष पाहिलेली नसतात पण ती कशी आहेत?, ह्याचा थोडा अंदाज येतो. १५ - २० स्टेटसवरून ह्या माणसाचा थोडासा अंदाज येतो.
अपरिचितातून परिचितांची प्रचिती किंवा परिचितातून अपरिचितांची प्रचिती म्हणजे हे फेसबुक विश्व्. तसं अनोखे विश्व्.इथे सगळेच लेखक- वाचक . काहीजण नुसतेच like करून पुढे जाणारे. काही जण किती Like मिळाले हे मोजण्यासाठी पुन्हापुन्हा येणारे. काहीजण पिंक टाकतात तशी कंमेंट टाकून पुढे जाणारे.
फेसबुकवरचे लिखाण म्हणजे मुक्तछंद .नुसते शब्द. लिखाण कधी त्रोटक तर कधी विस्तारित . कधी कट्ट्यावरच्या गप्पा. कधी एखादा परिसंवाद. फेसबुक उघडलं की क्षणाक्षणाला ताजेपणा जाणवतो . त्याचे कारण काही मित्र आपले अनुभव फार छान व्यक्त करतात .ते आपल्याशीच बोलतात असे वाटू लागते. काही जण भांडतात , पुन्हा मित्र होतात . जुन्या कंमेंट्स विसरून जातात. फेसबुकवर आपण एकमेकांना किती जाणून घेणार ? तसं ते आभासी जग . माणूस तसा असतोच असे नाही. असा हा मनोव्यापार येथे चालत असतो.
मला अनेकदा वाटतं ,' मी फेसबुकवर का लिहितो ?' . लक्षात येतं . इथे काही मित्र आहेत. त्यांच्याशी बोलावे. जमलं तर चर्चा करावी . त्यांची नवी बाजू समजून घ्यावी . आपले विचार तपासून बघावे. लोकांचा कल समजून घ्यावा . हे एक चांगलं माध्यम आहे. नव्या युगाचं . जोडणारं . म्हंटलं तर मीटिंग ऑफ माईंड्स. गावगप्पा करण्याचे ठिकाण. राजकारणाची चावडी . एक विरंगुळा .
काही प्रतिक्रिया:
शरद मराठे :मनातलं बोललात. आपल्या भावना फक्त आपल्या माहितीतल्या मित्रांमध्ये पोचवण्यामध्ये खूपवेळा मर्यादा असतात, कारण आपणा सगळ्यांचाच एकमेकांमध्ये स्टेक असतो, त्यामुळे व्यक्त होताना काळजी घ्यावी लागते, इगो सांभाळावे लागतात. मात्र फेबुद्वारे तयार झालेल्या मित्रमैत्रिणींमध्ये, अशा मर्यादा राहात नाहीत. कोणत्याही विषयावर आपल्याला योग्य वाटेल तसे व्यक्त होता येते. आपल्या पोस्ट्स, कॉमेंट्स  त्यांच्या द्वारे अधिक जास्त लोकांपर्यंत पोचतात. त्यांच्या पोस्ट्स वाचून आपला परीघ देखील रुंदावतात. त्यांच्याद्वारे आपला मित्रपरिवार वाढत जातो. काही वर्षांपूर्वी अशीच एक फ्रेंड रिक्वेस्ट सौरभ गणपत्ये यांना पाठवली होती. नंतर खूप काही नवीन शिकायला, वाचायला मिळालेच, आपली मते व्यक्त करता आलीच, पण सगळ्यात मोठा फायदा त्याद्वारे अजून काही मित्रमंडळी जोडता आली. आपल्यासारख्या व्यक्तीची ओळख होणे, हा असाच एक सुंदर योग. स्वतःच्याच वर्तुळात राहून आपल्याला मोठे समजायची सवय असणाऱ्यांसाठी समाजमाध्यमे हा खुप मोठा आरसा आहे, जो आभाळाएव्हढ्या व्यक्तिमत्वांसमोर आपण किती खुजे आहोत हे दाखवून देतो.
गिरीश वायंगनकर :छान व्यक्त केलंत
E चावडी ला आत्ताश्या सगळेच सरावलेत. व्यक्त झालेल्या बहुतांश विचारांशी सहमत. फेबु ने प्रत्येकाला व्यक्त होण्यासाठी स्वत:चा आभासी कोपरा दिला मात्र एक बदल जो मला जाणवतोय तो म्हणजे बर्याच लोकांनी ते आभासी जग जास्तच सिरीयसली घेतलंय
डॉ धुंडिराज कहाळेकर: आपल्या मनांत दाटलेल्या भावभावना,विचार,सुख..दुःख ,राग लोभ,आनंद कुणा बरोबर तरी व्यक्त करण्याची सोय या फे.बु.द्वारे साधल्या जाते.
पण सारासार विचाराने या व्यसनांत कितपत गुंतावे हे ठरवावेच लागेल.कारण
"अति परिचयात् अवज्ञा....हे सूत्र लक्षात घेतलेच पाहिजे.
दत्ता जोशी : अगदी मनातलं. ही खरीच virtual चावडी आहे...
शरद देऊळगावकर: खरंय !
वसंत मैय्या : sir superb !

Monday, May 11, 2020

माझ्या व्यवसायाची सुरुवात


I organised Seminar on ' Computer Color Matching  ' at Hotel Tajmahal in Mumbai in 1986 and launched a small business. 

२० जानेवारी १९८६ साली मी मुंबईच्या हॉटेल ताजमहाल मध्ये Computer Colour Matching For Paints ,Plastis,Inks and Textiles ह्या विषयावर  राष्ट्रीय सेमिनार आयोजित केला होता. देशातील ११० उद्योजक, त्यांचे प्रतिनिधी आणि तंत्रज्ञ त्यावेळी उपस्थित होते. त्याच सेमिनार मध्ये मी माझा छोटा सर्व्हिस उद्योग सुरु केला. माझ्या ९ ते ५ सुखी जीवनाला सुट्टी मिळाली. उद्योगात Idea  महत्वाची असते. रंगविज्ञान आणि तंत्रज्ञान हा माझा विषय . अर्थात हा नंतरचा प्रवास. काही घटना अपघाताने होतात . मी तसा पदार्थवैज्ञानिक. एशियन पेंटसचे टेकनिकल म्यानेजर सी जे भूमकर माझ्या संपर्कात आले . त्यांनी मला त्यांच्या संशोधन विभागात येण्याचे आमंत्रण दिले . माझी कंपनीच्या संचालकाबरोबर मुलाखत ठरली. कंपनीचे एक मालक आणि संचालक अश्विन दाणी ह्यांच्या बरोबर माझी मुलाखत झाली. त्यांचे इडीपी म्यानेजर वीरराघवन त्यावेळी तेथे उपस्थित होते. रंगविज्ञानाचा आधार घेवून आणि संगणकाचा आधार घेवून तंत्रज्ञान विकसित करण्याचे ठरले . मी केंद्र सरकारची सुखासीन नोकरी सोडून खाजगी उद्योगाची असुरक्षित नोकरी स्विकारली म्हणून माझ्या वडिलांनी मला वेड्यात काढले. अर्थात  मला मिळणारा पगार सरकारी नोकरी पेक्षा जास्त होता. मी ६ महिन्यात Computer Color Matching Software विकसित केले. कंपनीत इतर तंत्रज्ञ लोकांचा विरोध सुरु झाला. मी संचालकांचा Blue Eyed Boy होतो. मला युरोप -अमेरिकेच्या दौर्यावर तेथील तंत्रज्ञान समजून घेण्यासाठी पाठविण्यात आले. मी अमेरिकेत रेन्सलियर विद्यापीठात विशेष शिक्षण घेवून परत आलो. आम्ही हे तंत्रज्ञान कंपनीत यशस्वी करुन दाखविले. पेंटमध्ये कलरंटची किंमत ६०-७० %असते. आमच्या तंत्रज्ञानाचा वापर केल्यामुळे त्यामध्ये १५ ते २०℅ बचत झाली. अचूक रंग पहिल्याच झटक्यात मिळणे शक्य झाले. कोणताही रंग द्या , तुम्हाला लगेच तोच रंग तयार करुन देतो ,हे सहज शक्य झाले. रंगक्रांती आणि पैशाची बचत सहज शक्य झाली.
हे चालू असतांना वस्त्रोद्योग समोर होता. तेथे ह्या तंत्रज्ञानाला अधिक वाव होता . एक दोन ठिकाणी मी हा प्रयोग यशस्वी करून दाखविला . आणि लक्षात आले की हे क्षेत्र खूप मोठे आहे. पेंट क्षेत्रात ५-१० कंपन्या तर वस्त्रोद्योग क्षेत्रात असंख्य कंपन्या. मी ठरवले की आपण ह्या क्षेत्रात जावे . आणि स्वतः चा व्यवसाय सुरु केला. हा सेमिनार घेतला.त्याला चांगला प्रतिसाद मिळाला . त्या सेमिनारमध्ये जे जे आले होते ,त्यापैकी ६०℅ माझे गिर्हाईक झाले. आणि विशेष म्हणजे मला दोन स्पर्धकही मीच तयार केले. मीच त्यांना शिक्षित केले . हे चालतच असतं. मला व्यवसायात स्पर्धक तयार करु नयेत हे फार उशिरा समजले. मी अहमदाबाद ,मुंबई आणि कोइंबतोर येथील सर्व  मोठ्या कापड उद्योगात माझे तंत्रज्ञान विकले.
असा हा माझा प्रवास . अध्यापन आणि संशोधन सोडून उद्योग व्यवसायात मी आलो ह्याचे आजही मला आश्चर्य वाटते . असेच असते आयुष्य. ठरवतो एक आणि होते एक. संधी येतात . आपण त्याचा फायदा घेतला तर आयुष्याचे गणित जमते.
This is my office . I use to offer Computer Color Matching Service to small industries who can not afford a costly color measuring instrument and computer .

 विजय भाटकर म्हणतात , ' तंत्रज्ञान क्षेत्रात भारतीय प्रगतच ' . ८० च्या दशकातील हा शास्त्रज्ञ - तंत्रज्ञ . माझ्या पिढीचाच . काही आठवणी जाग्या झाल्या . मी पदार्थविज्ञानातील Ph . D . घेऊन बाहेर पडलो .  अचानक उद्योग क्षेत्रात मला उपयुक्त संशोधनाची संधी चालून आली .एशियन पेंट्स ह्या कंपनीने मला कॉम्पुटर कलर मॅचिंग ह्या क्षेत्रात संशोधन करण्यासाठी आमंत्रित केले . स्पेट्रोफोटोमीटर - कॉम्पुटर - कलर मॅचिंग सॉफ्टवेअर ह्यांचा एकत्रित उपयोग करून तंत्रज्ञान शोधून काढणे हा प्रकल्प .त्यावेळी  कॉम्पुटर हार्डवेअर व सॉफ्टवेअरवर कस्टम ड्युटी २०० टक्के होती . अतिमहागडे तंत्रज्ञान होते.   आम्ही दोन वर्षात ते  उपयुक्त तंत्रज्ञान विकसित केले . अश्विन दाणी ह्या संचालकाची ती दूरदृष्टी होती . पेंट कंपनीत ३०  टक्के खर्च हा पिगमेंटवर होतो . ह्या नव्या तंत्रज्ञानामुळे  पिगमेंटच्या  खर्चात १५ ते २० टक्के बचत होते हे सिद्ध झाले  होते . इतर अनेक फायदे होते . आम्ही हे तंत्रज्ञान यशस्वी करून दाखविले . आज कोपऱ्यावरच्या हार्डवेअरच्या दुकानात सुद्धा तुम्हाला छोटे कॉम्पुटर कलर मॅचिंग मशिन दिसून येईल .
त्यानंतर हेच तंत्रज्ञान रिलायन्सच्या अहमदाबाद फॅक्टरीत कापड उद्योगात कलर मॅचिंगसाठी वापरण्यास  सुरुवात झाली  आणि तंत्रज्ञान वेगाने पसरत गेले . कापडउद्योग , रंग उद्योग , प्लास्टिक  उद्योग , शाई उद्योग ह्या सर्वच क्षेत्रात त्याचा उपयोग सुरु झाला . करोडो रुपयांची बचत झाली . मी स्वतः ३५० उद्योगांना  हे तंत्रज्ञान उपलब्ध करून दिले . दोन तीन भारतीय कंपन्या ह्या उद्योगात आल्या . भारतात रंग क्रांती झाली .
संगणकाने सॉफ्टवेअर उद्योगाची उभारणी केली हे खरे .पण संगणकामुळे अशा प्रकारचे नवे तंत्रज्ञान उद्योगासाठी उभे करता येऊ शकते ह्याकडे विशेष लक्ष दिले जात नाही . आज फ्लिपकार्टचा उद्योग ज्यांनी उभा केला तोच उद्योग करोडो डॉलर्सला विकला गेला की आपण डोळे विस्फारून बघत असतो .
This was first Computer Color Matching Instrument installed in Textile Mill,Ahemedabad . It consists of Spectrophotometer integrated with IBM PC XT and Color Matching Software for Textile Dyeing and Printing
आपण भारतीय तंत्रज्ञानात प्रगत आहोत ह्यात वाद नाही . उपयुक्त संशोधन असे राबविले पाहिजे . मूलभूत संशोधनाइतकेच ते अधिक महत्वाचे आहे .
Chromatic Notes हा माझा ब्लॉग आहे . विशेष माहितीसाठी अवश्य वाचा . जगातील ६० हजार पेक्षा अधिक लोकांनी तो  वाचला आहे .